Оҕо — киһи (личность) быһыытынан үүнэн-сайдан тахсыытыгар ааҕыы суолтата

1. Киирии тыл

Саҥата суох да саҥалаах.
Тыла суох да ‒ тыллаах.
Кэрээбэт кэрэ кэпсээннээх.
Бүппэт үгүс сэһэннээх:
Өйдөөххө да ‒ өй эбэр,
Үөрэхтээҕи да үөрэтэр,
Дьоҕус буолан баран,
Дьолго сирдиир туох баарый?

Леонид Попов.
Саха норуодунай бэйиэтэ.

Кинигэ ‒ билии байҕала. Амма Аччыгыйа: “Улуу дьол ‒ ааҕарга баар. Кыратыттан ааҕыы умсулҕаныгар ылларбыт эрэ киһи ол дьолго тиксэр”, ‒ диэн этэн турар. Кырдьык оннук.

     Оҕо саас ‒ саҥаттан саҥа саҕахтары арыйан билиини-көрүүнү балысханнык, умсугуйан туран сомсор кэм. Кыра киһи тылланна да, билэ-көрө сатыыр баҕата омуннаахтык сайдан барар. Ааҕа илик оҕо наар ыйытан билэ сатыыр кэмэ. Ол да иһин, “тоҕочоон саас” диэн этии, бэл тиэримин үөскээтэҕэ.

     Хайа да омук уус-уран литэрэтирэтин үөскээбит төрүтэ, силиһэ ‒ норуот түҥ былыргыттан илдьэ кэлбит тылынан уус-уран айымньыта (фольклор) буолар (“фольк” ‒ норуот, “лор” ‒ муударас). Саха тылынан уус-уран айымньыта, кини кэрэ, чуор ырыата-тойуга, мындыр сэһэнэ, алыптаах остуоруйата, улуу олоҥхото ‒ норуот туохха да тэҥнэммэт баайа, өркөн өйүн туоһута. Түҥ былыргыттан, бэл сурук-бичик үөдүйүөн инниттэн, уран тыл умсугутар күүһүнэн киһи барахсан сырдык ырата этиллэрэ, кэскиллээх олоҕо түстэнэрэ. Айылҕаҕа сырдык уонна хараҥа алтыһарын тэҥэ сырдык уонна хараҥа күүстэр, үтүө уонна мөкү санаа күрсүүлэрин норуот уус тылынан уобарастаан көрдөрөн, майгы-сигили, сиэр халбаҥнаабакка тутуһаллар үгэһин олохсутара. Норуот тылынан уус-уран айымньыта сүргэни көтөҕөргө, киэҥ-холку санааны олохсутарга, үтүөнү ыралыырга, кэрэни кэрэхсииргэ угуйар сүдү аналлаах. “Арыы үрдүгэр уу дайгдайбат” диэн саха бэргэн өһүн хоһоонугар этиллэринии, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбатын ыччат дьоҥҥо иҥэрэр, кэпсиир соруктаах.

     Төрөппүт оҕотугар кинигэ, сурунаал ойуутун көрдөрөр; ырыаҕа, уруһуйга, үҥкүүгэ үөрэтэр; талан ылыллыбыт, сөптөөх араас кэпсээннэри (үксүгэр тэттик), остуоруйалары ааҕан иһитиннэрэр. Ити эрээри төрөөбүт тыл бары эйгэтин хабан утумнаахтык билиһиннэрии тута ирдэниллибэт. Бу соругу, ол аата билим эйгэтинэн бигэргэммит тыл үөрэҕин билиһиннэрии соруга анал үөрэхтээх иитээччигэ уонна учууталга сүктэриллэр.

     Оҕо оскуолаҕа модьоҕотун атыллаан киирбит маҥнайгы сыла ‒ сэттэтин туолбут киһиэхэ, ийэ тыл төрүт сүмэтин өйдүүргэ, ситимнээхтик үлэлииргэ бастакы олугу уурар, бастакы кыымы саҕар, бастакы үөрүйэхтэри биэрэр ордук ирдэбиллээх уонна суолталаах кэм.  

     Ааҕыы ньымаларын, култууратын баһылааһыҥҥа дьулууру оҕоҕо бэрт кыра сааһыттан иҥэрдэххэ эрэ ситиһии кэлэр. Дьиэ кэргэҥҥэ, уһуйааҥҥа, салгыы оскуолаҕа ‒ манна сөптөөх тиһиктээх үлэни оҕо өй-санаа, эт-хаан өттүнэн ситэн-сайдан, улаатан иһиитигэр дьүөрэлээн сатабыллаахтык ханыылаан үөрэтии ирдэниллэр. 

• Дьиэ кэргэҥҥэ олохтоммут ааҕыы үгэһэ.

     Оҕо маҥнай утаа өссө да кыайан аахпат, онон төрөппүт уус-уран айымньыны кыра киһиэхэ ааҕан, айымньы ис хоһоонун сиһилии илдьиритэн кэпсээн биэрдэҕинэ эрэ өйдүүр кыахтаах. Төрөппүт уус-уран айымньыны билиһиннэрэригэр сүнньүнэн үс суол үгэс буолбут ньыманы туттар: ааҕыы, кэпсээн иһитиннэрии уонна өйтөн үөрэтии.

а). Ааҕан иһитиннэрии:

     Уус-уран айымньыны билиһиннэрии сүрүн ньымата дорҕоонноохтук ааҕан биэрии буолар. Ааҕан иһитиннэрэн төрөппүт оҕотун урут истибэтэх-билбэтэх эйгэтин кытта билиһиннэрэн билиитин хаҥатар, итинтэн сиэттэрэн кыра киһи элбэҕи, сонуну билэргэ баҕатын сайыннарар, тылын байытар уонна тулалаан турар эйгэҕэ сөптөөхтүк сыһыаннаһыыга иитэр.

     Айымньыны дьиэ кэргэҥҥэ ааҕан иһитиннэрэн, оҕоҕо уус-уран тыл абылыыр күүһүн аан бастаан төрөппүт эрэ иҥэрэр кыахтаах.

     Оҕо ааҕыллыбыт айымньы ис хоһоонун өйдөөтөҕүнэ ‒ ону тус бэйэтэ сааһылаан, ааптар тылын туттан кэпсиир кыахтанар. Ол ордук остуоруйалаһыыга көстөр. Ол эрээри кыра киһиттэн ааҕыллыбыт айымньы ис хоһоонун барытын кэпсэттэрэ сатыыры эрэйэр ирдэниллибэт. Оҕо истибит айымньытын ис хоһоонун кэпсииригэр (ордук оҕолор ортолоругар) тус бэйэтэ эбэн-сабан (фантазиялаан) дьүһүйэн толкуйдуур өйүн сайыннарар.

     Уус-уран айымньыны сөптөөхтүк ааҕан иһитиннэрии түмүгэр оҕо билиитэ-көрүүтэ кэҥиир, хаҥыыр; ийэ тыл умсугутар күүһүн, дьайар кэрэтин сөҕө-махтайа ылынар; кыра киһи уйулҕатыгар саҥа, сонун иэйиилэр саҕылланнар ааҕыы абылаҥнаах эйгэтигэр саҥаттан-саҥа саҕахтары арыйан барар. Сахатын сирин ийэ айылҕатын, дьонун-сэргэтин таптыыр, кини барҕа баайынан киэн туттар өйдөбүллэри иҥэринэн киэннээх киһи суолугар үктэниитэ саҕаланар.

б). Кэпсээн иһитиннэрии:

     Оҕо айымньыны аахтаран истэринээҕэр, үксүгэр улахан киһи кэпсиирин ордорор үгэстээх. Онон төрөппүт да, иитээччи, учуутал да уустаан-ураннаан, оҕо болҕомтотун тардар курдук туттан-хаптан эгэлгэ дэгэттээн хомоҕойдук кэпсээн иһитиннэрэрэ ‒ уус-уран айымньыны билиһиннэрии биир сүрүн ньымата. Учуутал айымньы баай тылын сатаан туһанан хомоҕойдук кэпсиирэ, болҕомтону тардарга олус улахан суолталаах. Маҥнайгы кылааска саҥа киирбит оҕоҕо ‒ биһиги киэҥ-нэлэмэн улуу дойдубут, дьоллоох олохпут, кэрэттэн-кэрэ айгыр-силик айылҕабыт, күргүөмнээх, күүрээннээх үлэбит-хамнаспыт туһунан кыра киһи өйдүүрүн курдук судургутук, кэрэхсэбиллээхтик кэпсээһин, учууталтан ураты дьоҕуру, хас тылы барытын ис сүрэхтэн иэйэн, долгуйан туран этиини эрэйэр.

     Оҕо дьоҥҥо кэпсээн иһитиннэриигэ ордук остуоруйалар уонна анал, сөптөөх тэттик кэпсээннэр табыгастаахтар.

в). Өйтөн үөрэтии:

     Оҕоҕо аналлаах хоһооннорго ордук айылҕа лириката ‒ биир ордук баһылыыр көрүҥ. Маннык хоһооннор ийэ сир хатыламмат кэрэ-дьикти көстүүлэрин: көтөрү-сүүрэри, кыылы-сүөлү, төрөөбүт айгыр силик айылҕаны ис сүрэхтэн таптыырга, харыстыырга үөрэтэллэр. Онон маҥнайгы кылааска, ордук хоһоону үөрэтиигэ суолта бэриллэр. Хоһоон кээмэйинэн да, тылын, этиитин сааһыланыытынан да оҕо өйүгэр дэбигиэстик хатанар уратылаах.

     Хоһоону өйтөн үөрэтии кыра киһи тулалыыр айылҕатын таптыырыгар, сааһыламмыт айымньыны түргэнник өйдүүрүгэр, билиитэ-көрүүтэ кэҥииригэр, өйүгэр тутар дьоҕура сайдарыгар, уустаан-ураннаан кэпсии үөрэнэригэр көмөтө улахан.

     Ааҕан иһитиннэрии, кэпсээн биэрии, өйтөн үөрэтии уруокка сөптөөхтүк уонна сатабыллаахтык аттарыллан ыытыллалара ирдэниллэр. Быыһыгар дьүөрэ ыйытыылар, анал сорудахтар, сыһыарыы таабырыннар, өс хоһоонноро бэриллиэхтэрин сөп…

***

     Хас биирдии оҕо дьиэтээҕи олоҕун, күнүн-дьылын сатаан аттаран, көдьүүстээхтик атаарара олус улахан суолталаах. Күн аттаһыга (эрэсиим) диэн баара хайаан да ирдэниллэр. Ол онно кинигэ ааҕыытыгар анаммыт анал кэм ыйыллара оҕо үүнэригэр-сайдаргар олус суолталаах. Күҥҥэ бачча мүнүүтэ ааҕыы кэмэ диэн ирдэбил баара ‒ кыра киһи ааҕыы дьарыгын үлэ курдук ылынарыгар көдьүүһэ улахан. Оҕо сылайарын, сүрэҕэр астарарын курдук уһуннук олордон аахтарар, дьарыктыыр төрүт сатаммат.

     Дьиэ кэргэҥҥэ ааҕыы үгэһэ олохтоммотох буоллаҕына оҕо уус-уран айымньы абылаҥар ылларара уустук.Оҕо дорҕоону аттаран судургу тыллары наардаан ааҕыыта ‒ буукубаны билииттэн саҕаланар. Бу барыта дьиэ иһинээҕи эйгэттэн саҕыллан тахсар. Төрөппүт: ийэ аҕа, эһээ, эбээ онно олус улахан быһаччы сабыдыаллаах.

     Дьиэҕэ, хайаан да, сахалыы алпабыыт көстүүлээх сиргэ ыйанан турара ирдэниллэр. Алпабыыт оҕо утуйар оронун аттыгар, ыксатыгар турар буолаҕына, анаан дьарыктаммат да кэмигэр, мэлдьи көрө сылдьан тус бэйэтэ ботугураан үөрэтэр (хатылыыр) үгэстэнэр.

     Оҕоҕо буукубаны түөрт-биэс сааһыттан саҕалаан сэмээр, кыралаан үөрэтиллиэхтээх. Буукуба уонна дорҕоон диэни тута арааран, наардаан барыахтаах. Холобур: бу ‒ “А” (а), бу ‒ “Б” (бэ), бу “Т” (ты) диэн.

     Оҕоҕо, кылгас кэм иһигэр, буукубаны барытын үөрэтэргэ холонуллубат. Хара маҥнайгыттан күүскэ, модьуйан туран уһуннук үөрэтии оҕону салыннарар. Устунан сүрэҕэр киирэн саллыан, чаҕыйыан сөп. Онон маҥнай утаа аҕыйах буукубаны билии, ааҕыы сатабылын баһыалыахтаах. Оҕо ааҕарын сүрэҕинэн сэргээтэҕинэ, сөптөөх сэҥээрии, хайҕабыл тылларын иһиттэҕинэ ‒ устунан бэйэтэ баҕаран туран үөрэтэргэ дьулуһар.

     Буукубаны үөрэтии, үгэс курдук, аһаҕас дорҕооннортон саҕаланар. 

    Оҕо отой оччугуйуттан билиигэ-көрүүгэ тардыһыылаах, сэргэх өйдөх билиилээх, үөрэҕэр дьоҕурдаах киһи буола иитиллэн тахсыыта ‒ бастатан туран дьиэ иһинээҕи эйгэттэн, ол аата төрөппүттэн тутулуктаах. Онтон биирдэ эрэ уһуйаан уонна оскуола иитиитэ-уонна үөрэтиитэ саҕаланар.

• Уһуйааҥҥа уонна оскуолаҕа саҥа киирбит оҕону ааҕарга уһуйуу

    Оҕо уһуйааҥҥа киирдэ да, анал үөрэхтээх, идэлээх иитээччилэргэ ‒ билим (наука) эйгэтинэн үөрэтиигэ киирэр. Төрөппүт уонна тус идэтин баһылаабыт иитээччи үөрэтиитин, такайыытын түмүгэр ‒ оҕо оскуола модьоҕотун атыллыырыгар хайыы-сахха холкутук, добдугураччы ааҕар буолуон сөп. Онон оскуола модьоҕотун атыллыан инниттэн тэтимнээхтик ааҕар (25 тылтан итэҕэһэ суох буоллаҕына ‒ бэйэтин сааһыгар туйгун ааҕааччы) оҕо үөрэҕэр хара уот ааныттан кыахтаах буолар. Ити учуутал үлэтигэр-хамаһыгар эмиэ олус улахан суолталанар.

     Оҕотугар кыһаллар төрөппүт ‒ иитээччини, учууталы кытары биир сүбэнэн, санаанан үлэлиир үгэстээх.

     Дьиэҕэ да уһуйааҥҥа да кыра киһини ааҕыыга сыһыарыы үөрэхтэрэ маҥнай утаа кылгас буолаллар (15‒20 мүнүүтэ).

     Уһуйааҥҥа тылы байытар үлэ, оҕо дьиэ кэргэҥҥэ ылбыт билиитигэр олоҕуран, ону кэҥэтэн, дириҥэтэн түмүү быһыытынан ыытыллар. Иитээччи күһүн кэлбит оҕолор бэйэлэрин, төрөппүттэрин туһунан, араас оонньуурдары, дьиэ тээбиринин, тиэргэҥҥэ, уулуссаҕа, оҕуруокка туттуллар тээбриннэр, харамайдар ааттарын төһө билэллэрин тургутар, туохха ордук мунаахсыйалларын кэтээн көрөн быһааран сурунар, бэлиэтэнэр. Иитээччи тылы байытар, чуолкайдыыр уонна саҥа тыллары көхтөөхтүк туттарга үөрэтэр үлэтин онуоха олоҕуран торумнуур.

     Оҕо оскуолаҕа киириэн иннигэр анал ааты (Туора Муос, Суолдьут, Саарык), биридимиэт уопсай аатын (мээчик, дьиэ, харыйа), биир сүрүн бэлиэлээх биридимиэттэри түмэр ааттары (көтөр, дьиикэй кыыл, чэчик, оҕуруот аһа) үчүгэйдик өйдүүр. Оттон оҕолор өссө улахан, киэҥ бөлөхтөргө түмэр ааттары (хамсыыр-харамай), үүнээйи, биридимиэт өйдөбүллэрин өйдүүлэрэ уустук. Ол курдук айылҕа көстүүлэрин, уопсастыбаннай тиэриминнэри, хайааһын ааттары ‒ кинилэр тута өйдүү охсор ыахтара суох. Дьиэ кэргэҥҥэ олоххо быһаччы туттуллар эрэ тылы-өһү кэпсэтии барарынан, ити өйдөбүллэри оҕоҕо үөрэтии хаһан баҕар тутах буолар үгэстээх. Ону ситэрэн биэрии уһуйааҥҥа иитээччиттэн саҕаланар.

     Уһуйаан иитиллээччитэ биридимиэт аатын эрэ буолбакка: кээмэйин, быһыытын-тутуутун, өҥүн; олохсуйар, үүнэр-үөскүүр эйгэтин быһаарарга, онно барытыгар тылы чуолкайдык туттарга анал үөрэхтээх көмөтүнэн үөрэнэр. Оттон оннук сиһилээн үөрэтии үгүс дьиэ кэргэҥҥэ кыаллыбат. Оҕо саҥа тылы биридимиэт туһунан өйдөбүлү кытта тэҥҥэ билэр, ону сэргэ биридимиэт уонна көстүүлэр урут киниэхэ биллибэт өрүттэрин, бэлиэлэрин, хаачыстыбаларын улам билэн истэҕин аайы, саҥа тыллар кини өйүгэр хатанан хаалан иһэллэр. Ол курдук оҕо саҥаттан саҥа уопсай өйдөбүллэри эмиэ тыыннаах тылтан өйдөөн иһэр. Онон оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах, бэлэмнэнии куруппатыгар сылдьар оҕо тулатыгар эрэ баары билэринэн муҥурдаммат, кини тыл көмөтүнэн олорор улууһун, Сахатын сирин, Төрөөбүт Ийэ дойдутун киэҥ нэлэмэн иэнигэр олорор норуоттар тустарынан бастакы өйдөбүллэри иҥэринэр. Итинтэн ситимнээн бэрт элбэх саҥа тыллары истэр-билэр, тулалыыр эйгэни билиитэ-көрүүтэ кэҥээтэр кэҥээн, хаҥаатар хаҥаан барар. Биридимиэттэр ааттарын кытта тэҥҥэ кинилэр оҥорор хайааһыннарын уонна араас бэлиэлэрин эмиэ өйдүүр. Хайааһыннары уонна бэлиэлэри көрдөрөр тыллар, ону тэҥэ хайааһыннар хайдах оҥоһуллалларын уонна биридимиэттэр ахсааннарын көрдөрөр тыллар ‒ тылы сайыннарар араас үлэлэри кытары ситимнэнэн, саҥаарар саҥаҕа, күннээҕи кэпсэтиигэ туттуллан иһэллэр.

     Уһуйаан иитиллээччилэрэ сорох тыл суолтатын чуолкайа суох, арыт сыыһа даҕаны өйдүүллэрэ баар суол. Итини тутатына көннөрөн, өйдөтөн иһиллиэхтээх. Бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаһар (сылаас, итии, куйаас; быраҕаттыыр, эпчиргэлиир, тамнааттыыр), бэйэ-бэйэлэрин солбуйсар (кыра, оччугуй, быычыкаа; уустук өйдөбүллээх үрүҥ, маҥан) тыллары кытары кинилэр уһуйааҥҥа сиһилээн билсэллэр, саҥарар саҥаларыгар таба тутта үөрэнэллэр.

     Тыл баайа икки араастаах: сэдэхтик туттулар (пассивнай) уонна үгүстүк туттуллар (активнай). Оҕо сорох тыл ис хоһоонун, суолтатын өйдүүр эрээри, саҥарар тылыгар кыайан туттуо суоҕун сөп. Бу ‒ пассивнай тыл саппааһа, оттон кини саҥарар тылыгар күннэтэ туттар тыла ол ‒ активнай тыл саппааһа. Төрөппүт да, иитээччи да, учуутал да оҕо күннэтэ туттар тылын саппааһын саҥаттан саҥа тылларынан хаҥатар соруктаах.

     Хомойуох иһин, аныгы, төрөппүт хонтуруола, көрүүтэ-истиитэ, ирдэбилэ суоҕуттан тылын саппааһын төлөпүөнтэн уонна тэлэбиисэртэн ылан эбинэр. Оттон төлөпүөн уонна тэлэбиисэр тыла үксэ нууччалыы буолан, саха оҕото төрөөбүт тылынан тылын саппааһын хаҥатыытыгар улахан охсууну ылар. Оҕо ийэ тылын умнан, солбуйан нуучча тылыгар көһүүтэ олус дөбөҥ көстүү. Ол, ордук, аҕыйах ахсаннаах, тыла сүтэр кутталга киирбит кыра омукка содула олус улахан.     

     Оҕо төрөөбүт тылын үксүн туох да анаан үөрэтиитэ суох сылдьан эрэн туораттан ылынар уонна саҥарар саҥатыгар туттан барар. Оҕо хайдах уонна туох эйгэҕэ иитиллибитэ улахан суолталааах. Аны, кыра киһи сорох тыллары бэйэтэ кыайан анааран тутатына өйдөөбөт. Онон тыл баайын хамаҕатык ылынарын туһуттан, саҥаттан саҥа сонун тыллары анаан-минээн сорук оҥостон үөрэтии ирдэниллэр.

     Ардыгар, оҕо саҥа биридимиэти тутан-хабан көрдөҕүнэ, тыаһын иһиттэҕинэ, сытын ыллаҕына, илиитинэн бигээн, имэрийэн, ыараҥнатан көрдөҕүнэ биирдэ үчүгэйдик өйдүүр. Биридимиэт араас бэлиэлэрин бэйэтэ тус өйүнэн ыраҥалаан быһааран, атын биридимиэттэри кытары тэҥнээн көрөн, толкуйдуур, анаарар дьоҕура сайдар. Ити курдук оҕо билэ-көрө сатыыр кэмигэр саҥа тыллары кыбыталыахха, урут истибит тылларын да чиҥэтиэххэ сөп.

     Иитээччи (төрөппүт эмиэ) оҕону (оҕолору) ханна да илдьэ сылдьыбытын иһин, мэлдьи тулалыыр эйгэ эгэлгэ, араас көстүүлэрин көрдөрө, быһаара, кэпсии сылдьара ирдэниллэр.

     Тыл саппааһын байытарга биир улахан табыгастаах ньыманан оҕолорго урут көрө илик хартыыналырын, анал киинэлэрин көрдөрүү буолар. Билигин уһуйааҥҥа аныгы көрдөрөрө-иһитиннэрэр тиэхиньикэни туһанан иитээччи иитэр оҕолоругар араас хайысхалаах эгэлгэ үлэлэлэри ыытыан сөп. Сахалыы тылбаастаммыт ойуулуктар оҕо тылын байытырга олус көдьүүстээхтэр. Манна төрөппүт оҕотугар сахалыы тылаах, оҕоҕо анаммыт (“Тооку” курдук) биэриилэри холбуура үгэскэ кубулуйбут буолуохтаах.

     Уһуйааҥҥа сылдьар оҕо тылы көһөрүллүбүт суолтатыгар буолбакка сирэйинэн, көнөтүнэн өйдүүрэ диэн баар. Оннук мунаахсыйар түбэлтэтигэр наллаан сиһилии быһаарыы ирдэниллэр.

     Оҕону чуолкайдык саҥардыы дьарыктара уһуйааҥҥа сүнньүнэн алын куруппаҕа ситиһиллэллэр. Оскуолаҕа бэлэмниир куруппаҕа бу үлэ сурукка бэлэмнээһининэн ситимнээн уонна атын даҕаны дьарыктаныылар, онньуу, сынньалаҥ кэмигэр урут ылбыт сатабылларын уонна үөрүйэхтэрин чиҥэтии быһыытынан ыытыллар. Оҕо алта сааһыгар тыла үксүгэр чуолкайа суох. Биирдиилээн тылы саҥарыыта уонна тэттик да этиилэри таҥан таһаарыыта элбэх сыыһалаах, алҕастаах буолар. Онон оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саатаах оҕону төрөппүт да, иитээччи да бу хайысхаҕа ананаан дьарыктыыллара ирдэниллэр. Улахан киһи сайдыытыгар сыл биллэр-көстөр суолталаммат эбит буоллаҕына ‒ уһуйааҥҥа сылдьар оҕоҕо олус улахан сабыдыалы ылар “уһун” кэм. Сыл иһигэр оҕо таһы-быһа үүнүөн-сайдыан сөп.

     Оҕо оскуолаҕа киирэригэр чуолкайдык, чуордук саҥарар буолуохтаах. Оҕо олус симик саҥата ‒ бу таһымы ситиһэргэ сөптөөх үлэ ыытыллыбатаҕын туоһута. Маннык оҕону саҥарда сатыырга уруокка элбэх кэм барар.

     Былдьыры, кэлэҕэй, тардыалатар оҕо баар буолаҕына, кинилэри кытары туспа, анал үлэ ыытыллара ирдэниллэр.

     Оскуолаҕа киирэргэ бэлэмниир куруппаҕа саҥарар эт-сиин (аппарат) үлэтин тупсарарга чэпчэки тыллаах-өстөөх чабырҕахтар, дьүөрэ дорҕооноох хоһооннор, тэттик кэпсээннэр оҕо тылын имитэргэ көмөлөһөллөр.

     Оҕону иитиигэ биир сүрүн сорук ‒ кэпсэтии култууратын иҥэрии буолар. Улахан дьону кытары дуоспуруннаахтык, иһирэх тыллары туттан, эйэҕэстик, сирэйи кистээбэккэ, илиини-атаҕы мускуммакка, көнөтүк туран эрэ кэпсэтэргэ үөрэтиллиэхтээх. Симиттибэккэ, дьон иннигэр (аудиторияҕа) санааны аһаҕастык этинии ‒ оҕо үүнэригэр-сайдарыгар туһалаах. Бу үөрүйэх хаамыраттан “куттаммат” буолууга эмиэ көдьүүһэ улахан.

     Кэпсэтэр дьоҕуру сайыннарыыга сүрүн ирдэбиллэр:

• Ыйытыыга түргэнник, биир-икки тылынан эбэтэр толору сатаан хоруйдуурга үөрэтии;
• Дьону кытта чобуотук, эйэҕэстик кэпсэтэргэ, санааны үллэстэргэ сөптөөх тыллары табатык туттарга, бэйэ соругун сатаан сааһылаан судургутук этэргэ, көрдөһөргө үөрэтии;
• Үөрэтээччиттэн эбэтэр доҕотторуттан ыйытарыгар чопчу, чуолкай ис хоһоонноох ыйытыылары сатаан сааһылаан таҥарыгар үөрэтии;
• Киһи этэрин быһа түспэккэ кэрэхсээн истэргэ, сэҥээрэргэ, кэпсэтии кэмигэр тус санаатын сөптөөх түгэҥҥэ кыбытарга үөрэтии;
• Сэһэн, ыйытыы, күүһүрдүү этиилэри таба дэгэттээн (интонациялаан) саҥаралларын ситиһии;
• Хабырдык, оттомо суохтук кэпсэтэр, ардыгар (баар көстүү) быдьар тыллары туттар оҕолор итэҕэстэрин көннөрүү, өйдөтүү.

     Уһуйааҥҥа сылдьар оҕону кытары кэпсэтии икки көрүҥнээх: көҥүл кэпсэтии уонна аналлаах дьарыктаныыларга кэпсэтэргэ үөрэтии.

     Оҕо улахан дьону уонна доҕотторун кытта санаатын сатаан сааһылаан чобуотук кэпсэтэ үөрэнэрэ кини бүттүүн сайдыытыгар суолтата олус улахан.

     Ааҕыы үөрүйэҕин баһылыы илик оҕоҕо маҥнай утаа ыйытыы биэрэн хоруйдатан тылын-өһүн имитэн эрчийиллэр. Бэриллибит ыйытыыга толору харда ‒ оҕо ыйытыыны толору өйдөөбүтүн, этиини сөпкө сааһылаабытын туоһута буолар. Саҥа оскуолаҕа киирбит, кэпсиир дьоҕура ситэ сайда илик оҕоҕо ыйытыылары биэрэн хоруйдатыы үгэс курдук туттуллар ньыма. Аны ыйытыы тустаах оҕоҕо эрэ буолбакка, бүтүн кылааска туһаайыллыан сөп. Мантан сиэттэрэн учуутал хайа оҕо ордук чобуотун, үөрэххэ бэлэмин таһымын билиэн, быһаарыан сөп. Ол эрээри, саҥата да суох сэмэй оҕолор ортолоругар добдугураччы ааҕааччылар көстөллөрө баар суол. 

     Оҕо кэпсэтэр дьоҕура бэрт кыратыттан сайдар эбит буоллаҕына, сааһылаан, ситимнээн кэпсиир дьоҕура,  быһа холуйан биэс сааһыттан үчүгэйдик сайдан барар.

     Ыйытыы хас да көрүҥнээх: бастакытынан, быһаарар (риторическай) ыйытыы; иккиһинэн, быһаартарар (аналитичексай) ыйытыы; үсүһүнэн, сирдиир ыйытыы; төрдүһүнэн, түмүктэтэр ыйытыы. Маны таһынан үөрэтиллибити чиҥэтэргэ көмөлөһөр ыйытыы уонна тургутар (бэрэбиэркэлиир) ыйытыы баар буолаллар. Ыйытыы оҕолору көҕүлүүр, өйдүүр дьоҕурдарын сайыннарар, толкуйдата үөрэтэр, сөпкө хоруйдаатахтарына санааларын көтөҕөр, үлэҕэ күөртүүр тускуллаах.

     Өссө биир сүрүн ирдэбил: саха оҕото маҥнай Ийэ тылынан ааҕа, суруйа үөрэниэхтээх. Төрөөбүт төрүт тылы билии хаһан баҕарар инники күөҥҥэ сылдьыахтаах. Оччотугар эрэ оҕо чиҥ тирэхтээх, силистээх-мутуктаах киһи буола үүнэн, ситэн-хотон тахсарын умнуо суохтаахпыт! 

     Ийэ тылбытыгар омукпут олоҕо, кута-сүрэ, майгыта-сигилитэ, өйө-санаата, иэйиитэ, битэ-билгэтэ, үрдүк култуурата барыта баар. Устар ууну сомоҕолуур олоҥхоһут өбүгэбит айан хаалларбыт тыла ‒ түҥ былыргыттан илдьэ кэлбит баайбыт буолар.

     Сахабыт тыла хайа баҕар омук тылын курдук бэйэтэ туспа дэгэттээх, ирдэбиллээх, эгэлгэ дьүөрэлэһилээх. Ону оҕо өссө ааҕа үөрэниэн инниттэн кэпсэтии тылыгар истэн улаатар.   

     Саха тылыгар кылгас уонна уһун аһаҕас дорҕооннор тыл суолтатын уларыталларынан уратылаахтар. Төрүт тылбытыгар ‒ нуучча тылыгар курдук охсуу (ударение) туттуллубатын оҕоҕо тута үөрэтиллиэхтээх (сөптөөх тыллары аахтаран, көрдөрөн). Холобур, 5-тээх  оҕоҕо А буукуба икки төгүл хоһуластаҕына (АА) букатын атын ис хоһоонноох тылы үөскэтэрин өйдөтүллүөхтээх.

     ЫТ, САП, АҔА, БАЛАҔАН, ХАПТАҔАС ‒ тыллар кылгас А дорҕоон буукубалаахтар.

     САА, ААН, ХААС, ЧААСКЫ, ТУУС ‒ уһун АА дорҕоон буукубалаахтар.

     Оҕо ‒ омукпут уратытын көрдөрөр дорҕооннорбутун хара уот ааныттан чуолкайдык саҥара үөрэниэхтээх. (Холобур: Һ, Ө, Ҕ, Ү, Ҥ төрүт дорҕооннор уонна ҮӨ, УО, ЫА, ИЭ уустук дорҕооннор (дьоптуоннар).

     Оҕо саҥата итэҕэстээх буоллаҕына, анал идэлээххэ (логопедка) көрдөрөн тылын-өһүн эрдэтинэ көннөрүллүөхтээх. Төһөнөн эрдэ болҕомто ууран сөптөөх хайысхалаах үлэ ыыталлар да, соччонон көдьүүһэ улахан буолар.

     Буукубаны кытары билсиһиини оҕо, үгэс курдук, бэйэтин тус аатыттан саҕалыыра үчүгэй. 4 сааһыттан анал аатын бэчээтинэй буукубаларынан суруйуон сөп. Ол, холобур, маҥнайгы кылааска киирээт да тута, оскуола бибилэтиэкэтиттэн сөптөөх кинигэ уларсарыгар, формулярга илии баттыырыгар туһалаах. Эрдэ үөрэтиини барбатах оҕо ону сатыа, кыайыа суоҕун сөп. Ону таһынан оҕо уруһуйдуур альбомугар, бас билэр кинигэтин таһын хаҕар аатын бэйэтэ суруннаҕына дьоһуннаахтык сананарыгар төрүөт буолар. 

     Оҕо дорҕоону билэ, араара үөрэнэн баран, устунан үөрэппит буукубаларын кудуххайдык суруйар үөрүйэххэ тиийэр. Онтун өссө анал “суруйар кумахха”, маһынан, пластелинынан оҥорон өйүгэр чиҥник тута үөрэнэр сатабылга тиийиэхтээх.

     Кыра киһи тылы сүһүөхтүүргэ үөрэммитин, сүһүөх тыл сороҕото буоларын өйдөөбүтүн кэннэ, бүтэй дорҕооннору бэлиэтиир буукубалыры сиһилээн үөрэтии саҕаланар. Онуоха, оҕо дөбөҥнүк, судургутук өйдүүрүн туһугар араас ньыманы туттуохха сөп. Ардыгар оҕо буукубаны таҥнары суруйар үгэстээх буолар (бэл оннук ааҕааччылар кытта бааллар). Холобур “С” эбэтэр нууччаттан киири “Е” буукубаны сөпкө суруйар туһуттан оҕоҕо уҥа, хаҥас хайысханы үөрэтэн билиитин эбии кэҥэтии көдьүүһэ улахан. “Суруйар кумахха” эбэтэр пластелинынан “О” буукубаны оҥорторон баран, онтун уҥа өттүн сотторон “С” бүтэй дорҕоон моһуонун таһаартаран, оҕо өйүгэр чиҥник, дөбөҥнүк хатыырын ситиһиллэр. Манна даҕатан: “Көрүҥ эрэ оҕолор, “С” дорҕоон хайа өттө аһаҕаһый, уҥа өттө дуу, хаҥас өттө дуу?” диэн ыйытыллар.  

     Тылга сүһүөх өйдөбүлүн үөрэтиэх иннинэ: дорҕооннору солбуйар бэлиэлэри ‒  фишкалары кытары билиһиннэриллэр. Бу бэрт өрдөөҕүттэн кэлбит үгэһи оскуолаҕа үөрэммит эрэ барыта билэринэн, төрөппүт эмиэ хото туһанар ньымата. Холобур: кылгас аһаҕас дорҕоон-буукуба бэлиэтэ ‒ кыһыл кыбадараат, уһун аһаҕас дорҕоон-буукуба ‒ кыһыл көнө муннук, дьоптуон ‒ кыһыл саһархай өҥнөөх үс муннуктар холбоммуттара. Оттон бүтэй дорҕоон бэлиэтэ ‒ от күөҕэ төгүрүк. Оҕо бэриллибит тылга хайа дорҕооннор баалларын моһуонунан өйдөөн көрөн, өҥүнэн арааран билэ үөрэнэригэр маннык ньыма олус табыгастаах. Таарыйа билиитин кэҥэтэн геометрическай моһуоннары билэн барарыытыгар эмиэ көдьүүстээхтэр. Холобур, ТӨКҮНҮК уонна ТӨГҮРҮК диэн хайдах моһуоннар буолалларын бэл улахан дьон араарбат үгэстээхтэр…

     Тыл сороҕото сүһүөх диэн ааттанарын өйдөтүллэр. Хас сүһүөх баарынан тыл кылгаһа, уһуна быһаарыллар. Кумааҕы, куйаха (быласымаас) буукубалары наардаан оҕо судургу тыллары таҥан тыл таһаарарыгар үөрэтиллиэхтээх. Тыл сүһүөҕүн ахсын аһаҕас дорҕоон баарын өйдөтүллүөхтээх.

     Бүтэй дорҕооҥҥо аһаҕас дорҕоон кэкэлэстэҕинэ ‒ туспа ураты дорҕоон, тыл сүһүөҕэ тахсарын дорҕоонноохтук, чуолкайдык саҥаран билиһиннэриллиэхтээх. Холобур: С буукубаҕа аһаҕас дорҕоон сыста туран кэккэлэһиитин: СА, СО, СЫ, СУ. Аны бу этиллибит сүһүөхтэр тыл сороҕото эрэ буоларын ыйан туран, толору тылынан холобурданыллыахтаах: СА ‒ СА-ҺЫЛ, СЫ ‒СЫ-МЫЫТ, СО ‒ СО-БО, СУ ‒ СУ-ЛУС.

     Сүһүөхтээн ааҕарга тирэх көмө оҥостор туһата улахан. Холобур:

     Ойууну көрдөрөбүт, өйдөрүгэр бастакы сүһүөҕүн быһаартарабыт, ол суруллубутун аахтарабыт. Кэккэлэһэ балаһаҕа уһун аһаҕастары кытары суруллубуту ааҕарга үөрэтэбит: САА, СЫЫ, СОО, СУУ, СЭЭ. Кылгас аһаҕас уонна уһун аһаҕас дорҕооннор туох уратылаахтарын, бэл тыл ис хоһоонун уларыталларын сиһилии, холобурдаан өйдөтөбүт. Холобур:, СЫС ‒ СЫЫС, САС ‒ СААС, КУС ‒ КУУС, БИС ‒ БИИС. Ааҕыы ‒ буукубалары холбооттоон судургу тыллары таҥыыттан, салгыы сүһүөхтэри таҥан тыллары наардаан, сааһылаан бүтүн этии оҥорон таһаарыы буоларын өйдөтөбүт. 

     С буукуба кэннэ салгыы бу ньыманан Т, К, М, Н дорҕооннору үөрэтиллиэхтээх.

     Алын кылаастан саҕалаан оҕо дьиэ кэргэҥҥэ, уһуйааҥҥа ылбыт билиитин сыыйа-баайа дириҥэтэн үөрэтии саҕаланар. Эрдэ биирдии-иккилии сүһүөхтээх тыллары ааҕыыттан саҕалаабыт оҕо сотору элбэх сүһүөхтээх тыллары холботолоон бүтүн этиини (маҥнай судургу этиилэри) ааҕыыга дьулуһуута саҕаланар.

     Оҕо бэйэтэ буукуба хараҕын сатаан аттаран тыл таһаартын да иһин, маҥнай утаа, үөрүйэх үөскүү илигиттэн ‒ аахпыт тылын суолтатын өйдүүрүгэр сөптөөх ойууну, уруһуйу көрдөрүү, быһаарыы ирдэниллэр. Холобур: С-УО-Р диэн баран суор көтөр ойуутун көрдөрүллэр; М-УУ-С диэн баран муус чохчону, эбэтэр сарайтан муус чопчу түспүтүн көрдөрүөххэ сөп. Ааҕыллыбыт тылы оҕо өйүгэр ойуулаан көрүөхтээх. Онно олус табыгастаах кинигэнэн ‒ ойуулаах тылдьыттар буолаллар.

     Оҕо ситимнээхтик ааҕыыта, сыыйа-баайа, судургу этиилэртэн саҕаланыахтаах. Ааҕарыгар, бастатан туран, этии ис хоһоонун өйдүү үөрэниэхтээх. Өскөтүн биир эмэ билбэт тыла баар буолаҕына ону уруокка ‒ учуутал, дьиэҕэ ‒ төрөппүт лоп-бааччы, сиһилии быһааран, өйдөтөн биэрэрэ ирдэниллэр. Оҕо уустук, эргэрбит тыллары (архаизмнары) сэмээр билэ үөрэнэригэр өссө анал тэтэрээккэ дьоҕус тылдьыс да оҥостуон сөп. Манна эмиэ, төрөппүт тус дьаныара, күҥҥэ 10-20 мүнүүтэ кэми хайаан да ааҕыыга аныыра үгэскэ кубулуйуохтаах. Ол ‒ оҕо ааҕар үөрүйэҕэ умнуллубатыгар суолтата олус улахан. Дьарыкка туттуллар анал тиэкис сиһилээн, көрдөрөн биэрэр ойуулааҕа ордук көдьүүстээх. Ити ньыма кыра киһи тыла байарыгар, өйүттэн оҥорон көрөн этиилэри айарыгар туһалаах. Кэлин онто өйтөн суруйуутугар тирэх буолар..

     Уһуйааҥҥа уонна оскуолаҕа алын кылааска ‒ тыл суолтатын быһаарыы уонна ааҕыы үөрэҕэ, төһө кыалларынан, оонньуу ньыматынан ыытыллара ордук кэрэхсэбиллээх.

     Оҕо оскуолаҕа уһун кэм паартаҕа олорон сылайарын быһыытынан тыл оонньуутун сонун хайысхалаан тэрийии көдьүүһэ улахан. Дьарыгы дьыбааҥҥа, бэл муостаҕа көбүөр тэлгээн олордон да ыытыахха сөп. Күрэс, ардыгар, кыра биһирэм бириистээх буоллаҕына ордук көхтөөх буолларын эмиэ өйдөнүллүөхтээх. “Туоһу сурук”, “Дьупулуом” саҥа ситэн-хотон эрэр кыра дьону олус өрүкүтэрин умнуллуо суохтаах. Оонньуу холобурдара:

     1.”Биир тылтан элбэх тылы таһаары” диэн ааттаан биир уһун тылтан (холобур “КЫМЫРДАҔАСЧЫТТАР”) тыл айалларыгар куоталаһыннарыы. Хас этиллбит тылы хамаанда аайы бэлиэтэниллэр.

     2. Буукубаҕа дьүөрэлээн судургу өҥнөрү, ахсааны билиһиннэрии. Холобур: от күөҕэ ханнык буукубаный эбэтэр өҥүй диэн ыйытыллар? (от күөҕэ ‒ биир, хоҥор ‒ түөрт, эбэтэр от күөҕэ ‒ б (бэ), хоҥор ‒ дь (дьы)  уо.д.а.).

     3. Дьиэ сүөһүлэрин уонна көтөрдөрүн араара үөрэнии. Хас биирдии сүөһү уонна көтөр сыыппаранан бэлиэтэнэр. Онно эбии оҕо ойуур кыылын, көтөрүн уонна дьиэ сүөһүтүн, көтөрүн араара үөрэнэр.

     4. “Дьиктилээх хонуу” оонньуутун тэрийэн, буукубаны таайтарын тыл таһаарыыта.

     5. Ыһыллыбыт сүһүөхтэри холбооттоон тыл таһаарыы.

     Оҕо үөрэҕи ылынар сайдыытын таһыма араас буолар. Төрөппүт, иитээччи, учуутал ону хайаан да болҕомтоҕо ылара ирдэниллэр.

     Оҕо оскуолаҕа киириэн иининэ сатаан ааҕар буола үөрэнэрэ элбэх сыраттан, анал дьарыгы сөптөөхтүк сааһылаан ыытартан быһаччы тутулуктаах. Кыра киһи ис хааныттан сонурҕаатаҕына, үөрэҕи умсугутуулах оонньуу курдук ылынан биһирээтэҕинэ ‒ бэрт түргэнник, кылгас да кэм иһинэн ааҕа үөрэнэрэ сонун буолбатах. Онно барытыгар төрөппүттэн, иитээччиттэн, учууталтан туспа дьоҕур, сатабыл эрэйиллэр. Сөптөөх, анал куурустарга сылдьыы туһата улахан. Үөрэтээччигэ сүрүн ирдэбил ‒ оҕону өй-санаа, эт-хаан өттүнэн сылаппата, оҕо кыаҕын көрөн үөрэтиитэ.

• Ааҕыы үөрүйэхтэрин сүрүн ирдэбилэ

     Ааҕыы үөрүйэхтэрин билим ирдэбилинэн баһылааһын уһуйааҥҥа, салгыы өссө дириҥэтэн маҥнайгы кылааска үөрэтиллэр. Оҕо алын сүһүөх кылаастарга үөрэнэр кэмигэр таска иһиллэр гына (дорҕоонноохтук) 150-200, оттон иһигэр 1500-1800 чаас устата ааҕыахтаах диэн анал чинчийээччилэр бэлиэтииллэр. Оччоҕо эрэ алын сүһүөх кылааһы түмүктүүрүгэр кини ааҕыы бары дэгэтин ‒ тэтим да өттүнэн, алҕаһа да суоҕунан, хоһоонноох уонна өйдөбүллээх да буолуутун ситиһиэхтээх. Итиччэтигэр эрэ, төрөөбүт тылынан сахалыы иһиллэр гына ааҕарын тэтимэ мүнүүтэҕэ 70-80, иһигэр ааҕара 100-110 тылга тиийиэхтээх. Ааҕыы сүрүн үөрүйэхтэрин итинник тэтиминэн баһылаабыт үөрэнээччи хайа да биридимиэттэргэ ситиһиилээхтик үөрэнэр кыахтанар. Ордук сүрүнэ, маннык тэтиминэн ааҕар үөрэнээччи ааҕар кэмигэр болҕомтотун тиэкис ис хоһоонун өйдүүрүгэр уурар, оттон бытааннык, элбэх алҕастаах, тылы хос-хос этэн ааҕар үөрэнээччи сүрүн сырата ааҕыыга уурулларыгар эрэ түмүллэр, ол иһин кини аахпыт тиэкиһин ис хоһоонун өйдүүрэ мөлтөх буолар. Онон ааҕыы ‒ үөрэх төрдө.

     Алын кылаас үөрэнээччитэ итиччэ элбэх чаас устата ааҕара, аҥаардас оскуола үөрэҕин эрэ эйгэтинэн муҥурданар буоллаҕына ситиһиллибэт. Маҥнайгы кылаастан ыла үөрэнээччилэр саастарыгар сөп түбэһэр оҕоҕо аналлаах кинигэлэри элбэхтик дьиэлэригэр ааҕаллара эрэйиллэр. Маны учуутал, оскуола педагог-билэтиэкэрдэрэ, төрөппүт ‒ сөптөөх литэрэтиирэни наардаан, сыымайдаан ‒ бары көмөлөөн, сүбэлэһэн тэрийэллэрэ ирдэниллэр. Үөрэнээччи сайыҥҥы уһун сынньалаҥын да кэмигэр кинигэни ааҕара тохтуо суохтаах. Төрөппүт оҕотуттан ирдэбиллээх буолуута итиннэ улахан суолтаны ылар. Оҕо дьиэтээҕи тус бибилэтиэкэтэ саҥа, сонун ис хоһоонноох кинигэлэринэн хаҥыыра эмиэ сыччах дьиэ кэргэнтэн эрэ тутулуктаах.

     Үөрэх дьылын иккис аҥаарыттан маҥнайгы кылаас үөрэнээччилэригэр бүтүн тылларынан ааҕар дьоҕур үөскэтиллиэхтээх. Үөрэнээччини буукубалаан, сүһүөхтээн ааҕарга үөрэтэн баран, аны салгыы бүтүн тылы быһаччы этэн ааҕарга үөрэтиллиэхтээх. Маҥнай утаа бүтүн тылларынан ааҕыы сүһүөхтээн ааҕардааҕар бытаан, уустук буолар, сорох үөрэнээччи сүһүөхтээн ааҕарга төннө туруон сөп. Оскуола алын кылаас сүһүөҕүн бүтэриэхтэригэр диэри сүһүөхтээн ааҕыы үгэһиттэн туораабатах үөрэнээччилэр ханна да баар буолаллар. Ол ‒ бастатан туран учуутал (анал идэлээх, эппиэттээх киһи буоларын быһыытынан) уонна төрөппүт оҕону үөрэтэр ньымаларыгар ‒ алҕастар, сыыһалар, эбэтэр биир ситимнээх сөптөөх үөрэтии суоҕуттан тахсар итэҕэстэр баалларын туоһута. Эбэтэр төрөппүт оҕотун үөрэҕэр болҕомто уурбатын туоһута.

а). Оҕоҕо ааҕыы үөрүйэхтэрин сайыннарыы

     Үөһэ этиллибитин курдук ааҕыы дьоҕурун баһылаабыт оҕо ханнык да биридимиэккэ ыарырҕаппат.

     Учуутал сүрүн болҕомтотун бастакы кэмҥэ үөрэнээччи дорҕоону арааран истэр сатабылларын сайыннарыыга уурар. Онтон тылы таба сүһүөхтээһиҥҥэ киирэллэр. Үөрэнээччи мүнүүтэҕэ 15-18 тылы өйдөбүллээхтик таба уонна холкутук сүһүөхтээн ааҕар буолла да, ситимнээх тиэкиһи ааҕыыны саҕалыыллар.

     Тиэкистэри ааҕар кэмҥэ тыллары таба сүһүөхтээһиҥҥэ уонна сүһүөхтэри холбоон түргэнник тыл таһаарыыга, буукубалаабакка, сэрэйбэккэ искэ сүһүөхтээн ааҕыыга, этии ортотугар иҥнэн хаалбакка сууххайдык бүтүн тылларынан ааҕыыга эрчиллиилэр, оонньуу аҥаардаах куоталаһыы быһыытынан элбэхтик ыытыллыах тустаахтар.

     Оскуола модьоҕотун саҥа атыллаабыт оҕоҕо ‒ ааҕыы туһааннаах соругунан табатык, сөптөөх тэтиминэн, дэгэтинэн, өйдөбүллээхтик, хоһоонноохтук ааҕыы үөрүйэхтэрин бөҕө, чиҥ силиһин ууруу буолар.  Маннык таһымнаах ааҕыы ‒ дьаныардаах, айымньылаах үлэ түмүгэр эрэ ситиһиллэр. 

     Ааҕыы уруоктарыгар үөрэнээччи бэйэтэ тус ааҕар дьоҕурун сайыннарыыны кытары айымньы тиэкиһин кытта сатаан үлэлииргэ үөрэтии ‒ учуутал сүрүн соруга.

     Ааҕыы бары үөрүйэхтэрин баһылааһын ‒ улахан сатабылы, дьаныары эрэйэр уустук үлэ. Ааҕыы эйгэтин баһылааһыҥҥа, аахпыты өйдүү уонна таба суруйа үөрэниигэ үөрэнээччи тыллары дорҕооннорго уонна сүһүөхтэргэ сатабыллаахтык сатаан араарара улахан суолталаах.

     Ааҕыы уруоктарыгар ‒ ааҕыы албастарын бары көрүҥнэригэр сиһилээн үөрэтиллиэхтээх. Ол курдук өйдөбүллээхтик ааҕыы табатык дуу, сыыһа дуу ааҕыыттан тутулуктаах. Таба ааҕыы ардыгар ааҕыллар тиэкис ис хоһооно өйдөнөрүттэн эмиэ тутулуктанар. Холобур: олус түргэнник тиэтэйэн ааҕар оҕо тиэкискэ туох туһунан суруллубутун өйдөөбөккө хаалыан сөп. Бу көстүү ордук, мүнүүтэҕэ ааҕар кэмҥэ көстөр. Оҕо нуорбаны ситиһэ сатаан болҕомтотун дорҕооҥҥо, сүһүөххэ эрэ уурарыттан. Онон, өйдөбүллээхтик, табатык дэгэттээн уонна түргэнник ааҕартан хоһоонноох ааҕыы тутулуктанар. Онон хас биирдии уруокка ааҕыы бары үөрүйэхтэрин тэҥҥэ сайыннарарга учуутал ахсаабакка үлэлиирэ ирдэнэр.

б). Табатык ааҕыы

     Табатык, сөпкө ааҕыы ‒ сыыһата суох ааҕыы. Ол туһуттан үөрэнээччи туох сатабылы баһылыахтааҕый?

• тылларга буукубаны, сүһүөҕү; этиигэ тыллары көтүтүө суохтаах;
• дорҕооннору, сүһүөхтэри, тыллары хос-хос хатылыа суохтаах;
• охсууну (ударыанньаны) сөпкө туруоруохтаах (сорох түбэлтэҕэ тыл суолтата уларыйбатын туһуттан);
• тыл литэрэтииринэй нуорбатын кэһиэ суохтаах.

     Бу үөрүйэх барыта ситиһилиннэҕинэ, тыл эбэтэр этии, салгыы бүтүн тиэкис кэрчигэ табатык, сөпкө ааҕылынна дэнэр.

     Оҕону табатык ааҕыыга үөрэтии кырааматыкаҕа үөрэтии бастакы күнүттэн ыла саҕаланар уонна алын сүһүөх кылаастарга үөрэнэр кэмин устатын тухары барар. Үөрэнээччи букубаары арыйан аан бастаан тылы сүһүөхтэргэ, сүһүөхтэри дорҕооннорго араара уонна сүһүөхтэртэн тылы холбоон таһаарарга үөрэнэр. Бу кэмҥэ тылы сатаан саҥарарга уонна охсууну (ударыанньаны) сөпкө туруорарга үлэ араас көрүҥэ ыытыллар. Холобур: кылгас уонна уһун аһаҕас дорҕооннордоох тыллары аахтаран, тыл ис хоһоонугар, суолтатыгар туох уларыйыы тахсарын сиһилии быһаарыы ирдэниллэр.

     Табатык ааҕары ситиһэргэ учуутал (төрөппүт, иитээччи эмиэ) араас ньыманы туһаныан сөп:

     — учуутал ааҕыы бары ирдэбилин тутуһан дорҕоонноохтук ааҕыыта. Онно эбии өссө аудио устууну иһитиннэрии, видеоҕа сатабыллаахтык ааҕыыны көрдөрүү;

     — ааҕан иһитиннэриллибит тиэкис ис хоһоонун ырытыы: айымньы ис хоһооно (тиэмэтэ) уонна иитэр-үөрэтэр суолтата (идиэйэтэ) диэн өйдөбүллэри билиһиннэрии;

     —  тиэкис ис хоһоонун учуутал наллаан быһаарыыта, хардарыта санаа үллэстиитин көмөтүнэн ыйытыыларга хардарыы (онон оҕо толкуйдуур, ырытар дьоҕурун сайыннарыы);

     — таба, сөпкө ааҕыыга үөрэнээччилэр алҕастарын көннөртөрөр үлэ;

     — үөрэнээччи учууталы үтүктэн сатаан ааҕарын ситиһии.

     Биир тиэкиһи хат-хат аахтардахха оҕо улам сөпкө ааҕар үөрүйэҕэ үөскүүр. Сүһүөхтэрин “инникилээн” көрөн түргэнник ааҕар дьоҕура сайдар. Ол эрээри тиэкиһи иккиһин-үсүһүн хатылатан аахтарарга, хайаан да туох эмэ сорудахтаах буолуохтаах, оччоҕо эрэ оҕо сүрэҕэлдьээбэккэ, тартаран ааҕарын ситиһиэххэ сөп. Өссө биир ньыманан ‒ саҥата суох искэ ботугураан ааҕыы көмөтө улахан. Оҕо саҥарар “аппараата” (тыла, күөмэйэ, сибээскэтэ) күүрбэт буолан искэ ааҕыллар тиэкиһи чэпчэкитик, түргэнник ааҕар. Онон сорудах ис хоһоонун искэ аахтара үөрэтилиэхтээх. Учуутал манна дорҕоонноохтук ааҕан баран, үөрэнээччилэрин дорҕоонноохтук ааҕарга бэлэмнээн, тиэкиһи искэ ааҕалларыгар сорудах биэрэрэ көдьүүстээх.

     Үөрэнээччи ааҕар кэмигэр ханнык тылы сыыспытын, ханнык сүһүөҕү сүтэрбитин, тылын “симэлиппитин” (үксүгэр тиэтэйэн) учуутал бэлиэтэнэн иһэрэ ирдэниллэр. Учуутал оҕо тиэкиһи ааҕар кэмигэр тугу сыыспытын сонно тута көннөрөр, ол эрээри ардыгар, ирдэниллибэт (ити биир ньыма). Оҕо ааҕан бүппүтүн кэннэ сыыһатын быһааран көннөрүллэр уонна сыыспыт тылын хос-хос сөпкө аахтарыллар. Бу үлэҕэ үөрэнээччилэри бэйэлэрин кытыннарар, доҕотторун алҕастарын көннөртөрөр көдьүүстээх. Сыыһаны кытары үлэ ‒ ханнык тылга, тыл ситимигэр сыыспыты хардары-таары көннөрсүүнү ситиһэр туһуттан ыытыллар.

     Ааҕыы үөрүйэҕэр саҥа үөрэнэн эрэр оҕо, түргэнник, кудуччу ааҕа сатаан (этиллибитин курдук, ордук мүнүүтэҕэ ааҕыы тургутугар) тылы бүтүннүүтүн эппэккэ хаалара, ол эбэтэр, бастакы сүһүөхтэри ааҕаат, майгынныыр атын тылы таайан ааҕар түбэлтэтэ баар буолар. Холобур: кэлтэрэ ‒ кэлтэ; аҕалбыта ‒ аҕалта (ортоку сүһүөххэ кытары көтүтүү тахсыан сөп; күнүнэн ‒ күнүн уо. д. а. Бу түбэлтэҕэ учуутал уһун уонна кылгас аһаҕас дорҕооннордоох тылы аахтаран эрчийиэн сөп. Онно эбии, көтүтүллүбүт сүһүөхтэрдээх, ааҕыллыыта ыарахан тыллары дуоскаҕа сүһүөхтээн суруйуу; аахпыт кэпсээннэрин сыыһата суох иккиһин аахтарыы; учууталы батыһан, үтүктэн хоһоону бары бииргэ дорҕоонноохтук, тэтиминээхтик ааҕыы; өссө айымньы ис хоһоонунан оруолларга үллэрэн аахтарыахха сөп. Учуутал эгэлгэ методическай босуобуйалары туһанан, онтон да атын араас ньыманы туттуон сөп.

     Табатык ааҕыы үөрүйэҕэ тыл суолтатын билиини кытары ыкса ситимнээх. Үгэс курдук оҕо суолтатын билбэт тылын сыыһа ааҕар. Оннук алҕаһы таһаарбатын туһуттан үлэ маннык көрүҥнэрин ыытыахха сөп:

1. Тыл суолтатын сиһилээн, холобурдаан быһаарыы.
2. Уустук, уһун тыллары сүһүөхтээн аахтарыы.
3. Уруокка болҕомтолоох буолууну ситиһии: онно улахан суолтаны учуутал кэрэхсэтэр тылы-өһө, бэриллэр сорудах чуолкай буолуута ирдэнэр.
4. Искэ ааҕыы үөрүйэхтэрин баһылааһын.
5. Хас биирдии оҕо уратытын үөрэххэ сөптөөхтүк туһаныы.
6. Оҕо сыыһатын тута, кэмигэр табыгастаахтык көннөрүү.  

в). Тэтимнээхтик, түргэнник ааҕыы

Оҕо мүнүүтэҕэ ааҕыытын сыанаалаһын ирдэбилин табылыыссата (орто көрдөрүү):

    Ааҕыы түргэнин тургутарга ирдэбиллэр:

• Тиэкиһи сөптөөхтүк талыы. Олус элбэх сүһүөхтээх тыллардаах этиилэртэн таҥыллыбыт тиэкиһи аахтарар сөбө суох. Тиэкис урут ааҕыллыбатах буолан баран тыллара оҕоҕо биллэр, өйдөнөр буолуох тустаах.
• Мүнүүтэҕэ ааҕарга бэриллибит тиэкис хайдах ааҕыллыахтааҕын (сөптөөх тэтиминэн, хоһоонноохтук, өйдөбүллээхтик, табатык) үөрэнээччи билэр буолуохтаах, оннук ааҕарга учуутал оҕолору эрдэттэн бэлэмниирэ ирдэниллэр.
• Ааҕыы орто тэтимэ тутуһуллуохтаах. Олус бытааннык эбэтэр өйдөбүлэ суох түргэнник ааҕыы ирдэбилгэ дьүөрэлэспэтинэн, учуутал сөптөөх үлэни салгыы ыытыахтаах. Онно барытыгар төрөппүтү кытыарыахтаах.

     Тиэкиһи сөпкө, дорҕоонноохтук ааҕыы сатабыла күнтэн-күн тупсан иһиэхтээх. Хара уот ааныттан тылы чуолкайдык иһиллэр гына, этиини сөптөөх дэгэттээхтик (интонациялаахтык) ааҕыы уонна этиилэр икки ардыларынааҕы тохтобулу сатаан тутуһарга үөрүйэх үөскүөхтээх. Манан сиэттэрэн, сурук бэлиэтин суолтатын билсиһии маҥнайгы олуга ууруллан барар.

     Оҕо тиэкис ис хоһоонун өйдөөбөккө эрэ түргэнник, добдугураччы ааҕарынааҕар ‒ бытааннык, лоп-бааччы, туох суруллубутун өйдөөн ааҕара ордук биһирэнэр. Ол сыананы туруорарга эмиэ суолтаны ылыахтаах.

     Мүнүүтэҕэ тургутук хас ый ахсын ыытыллар (мөлтөхтүк ааҕар оҕолору иккитэ да аахтарыахха сөп). Ким хайдах таһымнааҕар ырытыы оҥоһуллан сөптөөх түмүк тахсан, анал литэрэтиирэни талан төрөппүтү кытары үлэ көдьүүһэ улахан. 

г). Хоһоонноохтук ааҕыы

     Үөһэ этиллибитин курдук, хоһоонноохтук ааҕыыга үлэ кыраамата: орфография (таба суруйуу), пунктуация (сурук бэлиэтэ) үөрэҕин кытта тэҥҥэ үөрэтиллэр. Үөрэнээччи тиэкиһи ааҕарыгар сурук бэлиэлэрин (туочуканы, соппутуойу, ыйытыы, күүһүрдүү) тутта үөрэнэр үөрүйэҕэ үөскүөхтээх. Ол ‒ сатаан дэгэттээн (интонациялаан) ааҕыы үөрүйэҕэ дэнэр.

     Хоһоонноохтук, дорҕоонноохтук, доргуччу ‒ искэ ааҕыы үөрүйэхтэрин баһылаабыт эрэ оҕо ааҕар. Хоһоонноохтук ааҕар оҕо ахсааныгар киириэн сөп:

• Табатык, өйдөнөр гына улаханнык аахтаҕына;
• Ааҕыллар тылларга сөптөөх охсууну оҥордоҕуна;
• Ааҕыы дэгэтин (интонацияны) сөпкө тутустаҕна;   
• Сурук бэлиэлэригэр сөптөөх болҕомтону уурдаҕына;
• Айымньыны дорҕоонноохтук кудуччу ааҕан ис хоһоонун истээччигэ сөпкө тиэртэҕинэ.

     Учуутал саҥата, тыла-өһө оҕолорго үтүө холобур буолар, онон кини тыла чочуллубут, сыыһата-халтыта суох, ийэ тыл үйэлээх үгэһин тутуһар уонна лоп-бааччы чуолкай буолуохтаах. Учуутал оҕону кэрэхсэтэр гына кэпсиирэ, айымньы ис хоһооно оҕо уйулҕатын долгутарын гурдук уустаан-ураннаан ааҕан иһитиннэрэрэ олус улахан суолталаах.

     Хоһоонноохтук ааҕыы ‒ ааҕааччыны уонна истээччини ситимниир далаһа.

     Ааҕыллар айымньы (тиэкис) толору өйдөнөр буоларын туһугар охсууну сөпкө туруоруу, тохтобулу тутуһуу, саҥа тэтимин үрдэтии, намтатыы, түргэтэтии уонна бытаардыы ‒ барыта сатаан сааһыламмыт буоллаҕына биирдэ эрэ, истээччи болҕомтотун тардар, умсугутар.

     Үөрэнээччигэ уус-уран айымньы ис хоһоонун сөпкө тиэрдии ‒ ааҕыыттан тутулуктаах.

     Хоһоонноохтук ааҕыыга үөрэтии биир сүрүн ньыматынан ‒ үөрэнээччини иһиллэр гына доргуччу аахтарыы (манна, идэтийбит артыыстар бастыҥ уус-уран ааҕыыларын иһитиннэрэн холобурдуохха сөп).

     Доргуччу аахтаран, учуутал оҕо сыыһатын булар уонна көннөрөр, онтон сиэттэрэн оҕо тус итэҕэһин көрүнэр; үөрэнээччилэр оҕо сөптөөхтүк ааҕарын өйдөрүгэр да, таска да этинэн анаараллар. Үчүгэйдик ааҕар оҕоттон холобур ылаллар.

     Оҕо төһө сөпкө дэгэттээн ааҕарын, ханнык тылга сыыһарын, сурук бэлиэтигэр ханна тохтобулу оҥорботоҕун кэтээн көрөн, алҕаһын-сыыһатын өрүү көннөрө сылдьыы ирдэниллэр.

     Хоһоонноохтук ааҕыыны сайыннарыыга элбэх сирэй саҥалаах тэттик уус-уран кэпсээннэри, кылгас драматическай айымньылары аахтарар олус көдьүүстээх. Киһи да, кыыл-сүөл, көтөр-сүүрэр да саҥатын сатаан дэгэттээн, сатабыллаахтык туттан-хаптан оруолларынан үллэстэн аахтарыы ‒ оҕо тыла-өһө имиллэн эргиччи сайдарыгар туһата улахан. Манна барытыгар, хайдах сөптөөхтүк ааҕарга, учуутал тус бэйэтинэн холобур буолуохтаах. Оруолларынан ааҕыы уонна персонажтар саҥаларын хамсана-хамсана үтүктүү хоһоонноохтук ааҕыыга биир олус суолталаах ньыма.

     Ааҕыллар тиэкис ис хоһоонун өйдөөһүҥҥэ олоҕуран хоһоонноохтук ааҕыы сайдар. Оҕо уус-уран айымньы ис хоһоонун биһирээн, ааҕыы умсулҕаныгар ис-иһиттэн баҕаран туран ылларыыта саҕаланар.

д). Өйдөбүллээхтик ааҕыы

     Өйдөбүллээх ааҕыы диэн ‒ ааҕыллар айымньы ис хоһоонун толорутук өйдөөһүн уонна ааҕыллыбыт тиэкискэ оҕо тус сыһыанын этиниитэ буолар.

     Өйдөбүллээхтик ааҕыы диэн этиэххэ сөп, өскөтүн: бастакытынан, оҕо ааҕыллар тиэкискэ киирбит тыллары барытын өйдүүр; иккиһинэн, этии этиллэр суолтатын быһаарар; үсүһүнэн, ис хоһоонун өйдөөн, ситимнээн, бэриллибит тиэкис кэрчиктэрин араарар; төрдүһүнэн, тиэкискэ туох этиллибитин, кэпсэммитин бүтүннүүтүн сиһилии анаарар; бэсиһинэн, ааҕыллыбыт тиэкискэ сатаан тус бэйэтин санаатын этэр; алтыһынан, хоһоонноохтук, иһиллэр гына ааҕар буоллаҕына.

     Иитээччи да, учуутал да, оҕо сөптөөхтүк ааҕарга үөрэнэригэр төрөппүтү өрүү кыттыһыннара сылдьаллара ирдэниллэр. Биир ситимнээх үлэ бардаҕына эрэ үлэ үрдүк түмүктээх буоларын төрөппүт да, иитээччи да, учуутал да умнуо суохтаахтар.

     Тыл суолтатын быһааран саҥарар саҥаны байытыы өйдөбүллээхтик ааҕыыны ситиһэргэ улахан суолтаны ылар. Оҕо тыл тус суолтатын билбэт буоллаҕына этии ис хоһоонун өйдөөбөт. Чопчулаан, сиһилээн быһаарбатахха тылын баайа хаҥаабат. Оҕоҕо олус элбэх эргэрбит (архаизм) тыллаах тиэкиһи аахтарар сөбө суох. Кыра киһи тылын баайа сэмээр хаҥыырын эмиэ болҕомтоҕо ылыллыахтаах. Тылы быһаарарга учуутал туттар ньымалара: биридимиэти (кыаллар буоллаҕына) бэйэтин көрдөрүү, эбэтэр дуоскаҕа уруһуйдуохха сөп. Ойууну көрдөрүү (холобур: кыдама кыраабылтан уратытын); туохтуурдары хамсанан-имсэнэн көрдөрүү; оҕолор билэр тылларынан (синоним) солбуйуу уо.д.а.      

     Ханнык да тиэмэҕэ сыһыаннаах айымньы ааҕыллыбытын иһин, учуутал үөрэтэр оҕотун үтүө уонна мөкү, үчүгэй уонна куһаҕан тустарынан өйдөбүлэ чопчуланыытыгар, сиэр-майгы өйдөбүлэ иитиллиитигэр өрүү болҕомтотун ууруох тустаах. Айымньы дьоруойун майгыта-сигилитэ, тулалыыр олоххо, дьоҥҥо-сэргэҕэ, кыаммакка, кырдьаҕаска, айылҕаҕа сыһыана, кини туохха эмэ дьулуһан охсуһуута, дьулуһуута, үөрүүтэ-хомойуута ‒ ааҕааччыга холобур буолар. Ол эрээри ааҕыы эйгэтигэр саҥа киирбит оҕо итини барытын сиһилии ыраҥылаан өйдүүр кыаҕа, үөрүйэҕэ өссө да эрдэ буолуон сөп. Онон айымньы ис хоһоонун наардаан, оҕо сааһынан аттаран үөрэтии ирдэниллэр. Кыра киһи хаһан баҕар, ордук айымньы быһылаанын, мүччүргэннээх түгэннэрин сэргиир, сэҥээрэр. Онон уус-уран дьүһүйүүлэр иитэр-үөрэтэр өрүттэрин анаан болҕойор туһугар айымньы бэрсэнээстэрин сыаналатыы; кэпсэнэр быһыы-майгы, эгэлгэ түбэлтэ төрүөтүн, чыпчаалын, түмүгүн быһаартарыы ирдэниллэр.

     Оскуола үөрэҕин кинигэтигэр, ирдэбил да быһыытынан, хайа кылаас үөрэтэр да, учуобунньукка ол кылаас оҕолоругар ханыылыы саастаах оҕолор олохторо кэпсэнэр үгэстээх. Онон үөрэнээччигэ ордук өйдөнүмтүөлэр, ис хоһооннорунан чугастар.

Тылы байытыыга ‒ тулалыыр эйгэ сабыдыала

     Алын сүһүөх кылаас үөрэнээччилэригэр тылы байытар ньыма биир көрүҥүнэн айылҕаҕа экскурсия буолар. Бу ньыма тыа сиригэр олорор оҕоҕо ордук табыгастаах. Оҕолор учууталларын кытта экускурсияҕа сылдьаннар тулалыыр олоҕу, айылҕаны кэтээн көрөллөр. Манна учуутал киэҥ билиитэ-көрүүтэ; хомоҕой тылынан сиһилиир, өйдөтөр үлэтэ олус суолталаах. Чугастааҕы тыаҕа, саакка, пааркаҕа, хонууга; күөл, өрүс кытылыгар сылдьыы; араас үүнээйини, үөнү көйүүрү, чыычаах эгэлгэтин, мас көтөрүн, куһу-хааһы көрөн сиһилээһин оҕо тылын байытар. Айылҕа дьыл кэмиттэн тутулуктанан уларыйан иһиитин анаан кэтээн көрүөхтэрин сөп. Экскурсия түмүгүнэн этии толкуйдаан тэттик кэпсээн айан, тылынан-өһүнэн ойуулаан-хоһуйан кэпсээн тылларын баайын хаҥаталлар. Алын сүһүөх кылааһы түмүктүүр оҕо, кыһын хайа чыычаахтар кыстыылларын; олорор түөлбэлэрин тула үүнэр мас, талах арааһын билэр буолуох тустаах.

     Оҕо хайдах кэпсээбитин сатаан сыаналааһын ‒ бэйэтэ эмиэ туспа үөрэтэр ньыма буолар. Оҕо үтүктээйи, тугу барытын сүһэн ылар кэмин туһанан ‒ сааһыламмыт, лоп-бааччы тыллаах оҕону кылааса холобур гыныллар.  Кыра киһи тылыгар-өһүгэр сыыһа-халты этии тахсар түбэлтэтигэр сыанабыл тута оҥоһуллуохтаах.

     Кэпсииргэ үөрэтии сүнньүнэн икки суоллаах: маҥнайгытынан, аахпыты кэпсээһин; иккиһинэн, ситимнээх кэпсээн оҥоруу.

     Кэпсээһин ордук уустук көрүҥэ ‒ өйтөн айан кэпсээһин. Өйтөн эбэн-сабан, айан кэпсиир дьоҕур оҕоҕо алта-сэттэ сааһыттан сайдан барар. Бэргэнник туттуллубут тыл, сааһыламмыт үчүгэй этии; кими да үтүктүбэккэ бэйэ өйүттэн булан, айан кэпсээһин ордук чорботуллан сөптөөхтүк сыаналаныахтаах. Атыттарга холобур буолуохтаах.

     Ардыгар оҕо: “уонна”, “ити”, “онтон”, “буоллаҕына” “ол”, “туохтаан” эҥин диэн тыллары үрүт-үөһэ туттуута баар буолар. Ону үөрэтээччи сонун тылларынан солбуйан, тылын баайын хаҥатан саҥарарга үөрэтиэхтээх.

     Билиҥҥи кэмҥэ тулалыыр эйгэ, төлөпүөн, тэлэбиисэр саҥа ситэн-хотон эрэр уран, намчы уйулҕалаах оҕо өйүгэр-санаатыгар сабыдыалыгар олус улахан. Манна төрөппүт оҕотугар, кыра киһи эргиччи сайдаргар сөптөөх, төрөөбүт ийэ тылынан биэриилэри сыымайдаан, талан ылан көрдөрөрө олус суолталаах.

     Тыл баайын хаҥатар дьарыктар тулалыыр айылҕаны уонна күннээҕи олоҕу билиһиннэриинэн ситимнээн, биридимиэт ойууларын, хартыыналары, альбомнары о.д.а. туһанан ыытыллаллар.

     Анал дьарыктар хайысхалара:

• Дьиэ харамайдара уонна тыа кыыллара
• Көмүс күһүн (күһүҥҥү айылҕа кэрэтэ, үүнүү хомуура, саатка үүммүт чэчиктэр, оҕуруот аһын эгэлгэтэ)
• Биһиги дойдуга төрүүр-ууһуур, кыстыыр көтөрдөр
• Күөллэрбитигэр, өрүспүтүгэр үөскүүр балыктар
• Тыаҕа, хонууга туох үүнэрэ (от-мас уратытын арааран көрүү)
• Кыыдааннаах кыһын (кыһыҥҥы тымныы, кыһыҥҥы ойуур, кыһын дьон үлэтэ-хамнаһа). Мантан сиэттэрэн оҕоҕо саха омугар кыстык уонна сайылык диэн баалларын билиһиннэрии. Өбүгэ төрүт үгэһэ
• Тиэхиньикэ арааһын билиһиннэрии
• Айыҕаҕа өҥ арыыһын билиһиннэрии
• Тэлгэһэ иһигэр үүнэр үүнээйи арааһа
• Кэрэ саас (ылааҥы буолуута, айылҕа тиллэрэ, туллук, тураах, элиэ, сылгы чыычааҕа кэлиилэрэ, оҕо-аймах таһырдьа оонньуура)
• Бэйэни көрүнүү-хараныы ‒ чэгиэн-чэбдик буолуу мэктиэтэ
• Быйаҥнаах сайын (сайыҥҥы айылҕы уратытын туһунан кэпсэтии, сайын тыа сирин дьонун үлэтэ-хамнаһа, сайыҥҥы уһун сынньалаҥ, сөтүө, сир аһа

     Сыл устата күн-дьыл уларыйыытын, дьон-сэргэ олоҕун, түбүгүн таһырдьа дьаарбайа сылдьан кэтээн көрүү түмүгэр оҕо тылын баайа хаҥаан, эбиллэн иһэр. Итинтэн сиэттэрэн оҕо кэпсэтэр эйгэтин далааһына эмиэ кэҥиир. Аны төрөппүт эбэтэр учуутал сорудаҕынан айылҕа халандаарын көтүппэккэ толоруу олус көдьүүстээх. Ити дьарык кэлин оҕо күннүк сурунарыгар төрүөт буолуон сөп.

     Дьыл биир кэмин туспа арааран ылан холобурдуур буоллахха, маннык:

     Күһүн.

     Үөрэнээччилэри, экскурсияҕа оскуола саатыгар, чугастааҕы тыаҕа, хонууга, бааһынаҕа, хадьымалга, күөлгэ, үрэххэ ‒ анаан сорук оҥостон илдьэ сылдьыахха сөп. Оҕолор айылҕа күһүҥҥү өҥүн-дьүһүнүн кэрэхсии, суолталыы көрөр дьоҕурдара арылларыгар маннык дьаарбайыылар элбэх саҥа, сонун өйдөбүлү хааллараллар.

     Оҕолор араас үүнээйи сэбирдэхтэрин хомуйаннар “күһүҥҥү гербарий” оҥоһуутуттан саҕалаан, оскуола үгэскэ кубулуйбут “Көмүс күһүн дьиктилэрэ” күрэһигэр эгэлгэ көстүүлээх, моһуоннаах “айылҕа отун-маһын” таба көрөн буланнар, хомуйаннар, бэйэлэрэ эбэн-сабан чочуйан бүтүн композиция да оҥорон кыттыахтарын сөп.

     Экскурсияҕа сылдьан, тохтуу түһэн, мустан кэпсэтэр, санаа үллэстэр кэмҥэ хоһоон ааҕар, уруһуйдуур, тугу көрбүттэрин быһаарсар үчүгэй. Онуоха маннык түгэннэри ордук болҕомтоҕо ылар тоҕоостоох:

1. Дьы бу кэмэ сайынтан туох уратылааҕа. Күһүн хаһыҥ түһүүтэ. Көтөр-сүүрэр соҕуруу айана. Бу кэмҥэ хайа көтөрдөр бэлиэр айаннаабыттара (холобур күөл аайы баар тыраахы). Бастакы кырпай хаар түһүүтэ.
2. От-мас туохтан, тоҕо хагдарыйара, мутукча көтөҕө буолан сиргэ түһэрэ, үөн-көйүүр ханна саһара, кыстыыра (сахсырҕа, хомурдуос, кымырдаҕас). Кымырдаҕас оргулун хайдах оҥосторо.
3. Дьон үлэтэ-хамнаһа: бүтэй, күрүө-хаһаа өйдөбүлэ; от үлэтэ (ходуһа, кэбиһиилээх оттор; охсуу, мунньуу, кэбиһии диэн тугун өйдөтүү). Оҕуруот үүнүүтүн, сир аһын хомуйуу. Күһүн мас, талах олордуута. Ону хайдаах сатаан, сөпкө көрөн-истэн олордуу ньымата. Онтон сиэттэрэн оҕоҕо хайысханы үөрэтии (соҕуруу, хоту, илин, арҕаа).
4. Дьон кыстыкка бэлэмнэниитэ (кыстык уонна сайылык өйдөбүлэ).

     Оҕо тылын баайа татым, тыл суолтатын аанньа өйдөөбөт буоллаҕына өйүн-санаатын сайдыыта эмиэ бытаарар. Оттон тыла баай, саҥата имигэс оҕо ‒ үөрэх хайа да көрүҥүн чэпчэкитик уонна ордук сүрүнэ баҕаран, дьулуһан туран ылынар.  

• Орто уонна үрдүкү кылаастарга ааҕыы суолтата.

     Хайа да үүнээйи силиһэ суох үүммэтин кэриэтэ, Саха оҕотугар саха тыла Ийэ тыла буоларынан, ааҕыыга үөрүйэҕи тус омугун суруйааччыларын уус-уран айымньыларыттан саҕалыахтаах. Дьиэ кэргэҥҥэ, уһуйааҥҥа, оскуола алын кылаастарыгар сөптөөх иитиини, үөрэтиини ааспыт оҕо уус-уран айымньыны сыыйа-баайа баҕаран, умсугуйан туран ааҕар кэмэ кэлэр. Онно киниэхэ анал литэрэтиирэни төрөппүт ‒ тыл уонна литэрэтиирэ учууталларын, бибилэтиэкэри кытары биир сүбэнэн талан, кылаастарынан наардаан биэриилэрэ ирдэниллэр. Холобур, орто сүһүөх кылаас оҕолоругар Николай Якутскай “Олох оскуолата”, “Маҥнайгы сааланыы”, Тимофей Сметанин “Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэрэ”, Николай Заболоцкай “Болот моһуогуруулара”, Амма Аччыгыйа, Көстөкүүн Туйаарыскай, Суорун Омоллоон оҕолорго аналлаах кэпсээннэрин хомуурунньуга уо. д. а. буолуохтарын сөп.

     Оҕо орто кылааска таҕыстар эрэ төрөппүт оскуола үөрэнээччитигэр анаммыт хаһыаты (“Кэскили”), сурунаалы (”Бэлэм буолу”) көтүппэккэ, тиһигин быспакка сурутара олус суолталаах. Итинэн төрөппүт оҕото билиитэ-көрүүгэ хаҥыырыгар, тулатын анаарар эйгэтэ кэҥииригэр саҥа саҕахтары арыйар. Дьиэ кэргэҥҥэ, чугас дьоно хаһыат, кинигэ ааҕалларын көрө улааппыт оҕо ‒ ааҕыыга ордук сыстаҕас буолар. Хас биирдии дьэ кэргэн оччугуй да буоллар бибилэтиэкэлээҕэ ‒ ыал оҕотун инники кэскилигэр суолта уурарын туоһута.

     Уус-уран литэрэтиирэ ‒ киһи олус кыраҕы ис туругун мөккүөрүн эйгэтэ буолар. Литэрэтиирэни үөрэтии, бастатан туран, оҕо өй-сүрэх ити уустук мөккүөрүн тус бэйэтинэн анаарар буолуутугар тиэрдэр толкуйугар туһуланыахтаах. Оҕо суруйааччы хараҕынан олоҕу көрүүтэ улам дириҥээтэр дириҥээн барар, устунан кэрэхсээн, баҕаран туран ааҕыы абылаҥар ылларыыта саҕаланар. Уус-уран дьүһүйүү айыллыбыт ньымаларын, ааптар айар маастарыстыбатын, айымньы литэрэтиирэ эйгэтигэр ылар оннутун ымпыктаан эридьиэстэһии кэмэ кэлэр. Уус-уран титэрэтиирэ иитэр-үөрэтэр, сайыннарар суолтата хайа да тутулга, кэмҥэ ураты суолтатын сүтэрбэтинэн уратылаах .

     Оҕо үрдүкү кылаастарга тахсан истэҕин аайытын, ситэн-хотон, өйө-санаата тобуллан иһэр киһи (личность) да быһыытынан ‒ айымньы ис хоһоонугар ирдэбилэ үрдээн иһэр.  Бу кэмҥэ, сааска сылдьар оҕоҕо учуутал өттүттэн сүрүн тирэх үөрэтэр, иитэр төрүттэринэн буолаллар:

• барыта киһи туһугар (антропоцентризм) буолуохтаах диэн бөлүһүөктээһин (ускуустуба уонна киһи сыһыанын үрдүк мээрэйинэн ‒ киһилии буолуу, киһититии, ол эбэтэр айымньы уонна киһи ис киэлилэрин алтыһыннарыы);
• уус-уран айымньыны, ситэн-хотон эрэр сааһыгар сылдьар оҕо тус суолталаахтык ылыныыта кини айымньы эстетическэй, духуобунай кэриҥнэрин ырытан өйдөөтөҕүнэ, суруйааччылыы айар айымньылаах таһымҥа киирдэҕинэ, ойууланар олоҕу, дьон уустук сыһыанын ырытан көрдөҕүнэ, кини курдук үрдүк иэйии, уйулҕа хамсааһыныгар ыллардаҕына ситиһиллэр;
• уус-уран литэрэтиирэни ааҕыы, ырытыы ‒ өй-сүрэх уустук үлэтэ. Бу төрүт көрүү уус-уран литэрэтиирэни үөрэтии уйулҕа хамсааһыныгар олоҕурарын тоһоҕолуур, ол эбэтэр айымньыны ааҕыыга киирии, ааҕыы, ырытыы, түмүктээһин барыта киһини толкуйдатар, иэйэр, анаарар уустук дьайыыларын тиһигинэн ситиһиллэрин, учуутал, үөрэнээччи, суруйааччы, уус-уран уобарастар уустук өй-сүрэх, уйулҕа алтыһыытыгар киирэллэрин туоһулуур. Онон учуутал, киһи нарын уйулҕатыгар билиитин сайыннарара, уруокка, үлэҕэ, сөптөөх түгэни табан табыгастаахтык туһанара эрэйиллэр, оччоҕуна эрэ кини билиҥҥи литэрэтиирэ уруогун кыайа тутан, чахчы да үөрэнээччилэрин өйдөрүн-сүрэхтэрин, чараас уйулҕаларын сырдатар, чэбдигирдэр кыаҕы ситиһиэн сөп.

     Ити курдук тыл урамньытын иитэр-үөрэтэр дьайыыта, күүһэ ураты болҕомтоҕо ылыллар, айымньы эстетическэй сүрүнэ кини биллэрэр, иитэр, сайыннарар кыахтарын барытын түмэр.

     Онон уус-уран литэрэтиирэ үөрэх биридимиэтин быһыытынан сүрүн соруга ‒ оҕону үтүө суолга, кэскиллээх, инникилээх ыра санааҕа киллэрии. Ол инниттэн үөрэнээччигэ бэрт кыратыттан уус-уран литэрэтиирэни тус бэйэтигэр суолталаахтык ылынар кыаҕын олоҕурдар ньымаларынан үөрэтии эрэйиллэр; сыыйа кылаастан кылааска, сүһүөхтэн сүһүөххэ тахсан истэҕин аайытын айымньыны ылынар дьоҕура дириҥээн, эстетическэй таһымҥа тиийэн, үрдүк култууралаах ааҕааччы, айааччы, буолан тахсар кэриҥҥэ тиийэрэ сүрүн сорук буолуохтаах. Оччоҕуна эрэ үөрэнээччи дириҥник хорутан олоҕу мындырдыыр, уобарастаан, айан, ырытан толкуйдуур, түмүктэри оҥорор кыахха тиийиэн сөп, ол эбэтэр тус олоҕун киһилии суолунан тутар, донун-сэргэтин олоҕун кэскиллэһэр кыахтаах киһи буоларыгар уус-уран литэрэтиирэ олук охсор кыаҕа ситиһиллэр.

     Оҕо уопсай орто үөрэх кыһатын түмүктүүрүгэр, анал орто үөрэх уонна күүс үлэтин эйгэтигэр үктэниитигэр ‒ уус-уран айымньы нөҥүө олоҕу бэйэтин сааһыгар сөптөөхтүк хорутан өйдүүр санаалаах-оноолоох ситэн-хотон, иитиллэн тахсыытыгар оскуола үлэтин сүрүн соруга:

• ааҕыы култууратын ымпыгар-чымпыгар үөрэтии; уран куттаах дьоһун ааҕааччыны иитии;
• оҕону ‒ уус-уран айымньыны баҕаран, дьулуһан туран ааҕарын курдук кыраҕы таһымҥа тиэрдии;
• төрөөбүт норуотун духуобунай күүһүнэн ийэ тыынын иитийэхтээбит сахалыы куттаах, айыы тыыннаах киһини иитии;
• бииргэ олорор аймах, уруулуу омуктар (эбээн, эбэҥки, юкагир, долган, о. д. а.), нуучча уонна аан дойду норуоттарын чулуу айымньыларын үтүө тыынын иҥэримит, норуоттар үтүө, доҕордуу сыһыаннаһыыларын олох сайдыытын тутулун курдук өйдүүр киэннээх киһини иитии.

     Оскуолаҕа иитии соруктара биир сүрүннээх ‒ оҕоҕо ‒ уус-уран литэрэтиирэ киһини иитэр, сайыннарар; айааччы, чинчийээччи кэскиллээх эркээйитигэр киллэрэр, дьоҥҥо барытыгар кыраҕытык дьайар духуобунай, сырдык күүс быһыытынан көрүллэр дьайыы буоларын ситиһии. Үөрэнээччи кылаастан кылааска тахсан истэҕин аайытын ‒ ааҕар, ырытар, суруйар, айаар, чинчийэр кыаҕын арыйыы, сайыннарыы олуктарын уратыларын, тиһигин, методическай сүрүнүн хас биирдии чуутал аныгы кэм араас албастарынан дэгиттэрдик баһылааһына ирдэнэр.

     Орто уонна үрдүкү кылаастарга ааҕыы ирдэбилин олуктарынан уратылара:

     Сүрүн олук (5-6 кылаастар):

     Алын кылаас сүһүөҕүн түмүктээн улаатан эрэ оҕо олоҕу анаарар ис туругун ытылҕана, күүһүрэн эрэр кэмэ. Бу кэмҥэ оҕо бэйэтин киһи (личность) быһыытынан билинэрин, дьонтон уратытын болҕойорун, ис санаалара, иэйиилэрэ улаханы быһаарарын, кини таска көстөр дьайыыларын араас өрүттээхтик (үтүө, мөкү) салайар кыахтаахтарын билэбит. Онон бу олукка киһи ис туругун, уйулҕатын дьайыыларын сиһилиир, сырдык, кэскиллээх өттүгэр тардар айымньыларынан сирдэтэр көдьүүстээх.

     Ааҕыы педагогикатынан уонна уйулҕаҕа дьайыытынан дьарыктанар биллэр учуонайдар (Выготскай Л. С., Левидов В. А., Семенов В. Е о.д.а.) бу кэрдиис кэми оҕо уус-уран литэрэтиирэни бэйэтигэр тус суолталаахтык, айымньы эстетическэй ис номоҕор киирэн дириҥник ылынар кыаҕын сайыннарыыга ураты тоҕоостоох кэминэн билинэллэр. Улаатан эрэр оҕо литэрэтиирэҕэ, уус-уран тылынан айар дьарыкка ордук аһаҕас, ылыныамтыа буолара биллэр. Ол түгэни мүччү туппакка, иитэр-үөрэтэр үлэни айымньылаахтык дьаһаныы эрэйиллэр. Онон учуутал ураты болҕомтотун уус-уран айымньыны ылыныыны тэрийии педагогическай, психологическай өрүттэрин таба салайан, ааҕааччыны иитэн таһаарыыга ууруохтаах. Манна төрөппүтү кытары үлэ олус улахан суолталаах.

     Мөккүөн олуга (үтүө сиэр, бөппүрүөк мөкү бүппэт мөккүөрэ олук (7-8 кылаастар):

     Бу улаатан эрэ оҕо уонна улааппыт оҕо ис мөккүөрүн сытыырхайбыт кэмэ. Оҕо ис туруга ити икки кэрдиис мөккүөрүгэр киирэр, кини эмиэ да оҕо, эмиэ да улахан киһи курдук сананыыга сылдьар ураты кэмэ. Уйулҕата, ис туруга үтүө уонна мөкү мөккүөрүгэр быһаччы киирэр; майгыта-сигилитэ, тулалыыр эйгэҕэ, олоххо дьайыылара тосту уларыйар; төрөппүтү, учууталы соһутар араас үтүө, мөкү дьайыыны оҥорор, барыны бары тургутан көрөр кэмэ.

     Сүрүн үөрэх оскуолатын түмүктүүр олук (9 кылаас):

     Бу биир өттүнэн түмүктүүр, иккис өттүнэн идэҕэ туһаайыылаах үөрэххэ тускулуур аналлаах олук. Литэрэтиирэ сайдыытын сүрүн түһүмэхтэринэн чаҕылхай, чахчыта да норуот билиниитин ылбыт айымньыларынан сиһилэнэр. Манна дойду олоҕун түһүмэх-түһүмэх көстүүлэрин күөнүгэр ‒ кэм, бэлиитикэ, тутул уус-уран литэрэтиирэҕэ дьайыыларын уратыларын болҕомтоҕо ылан, литэрэтиирэ хаамыытын үтүө уонна мөкү өрүттэрдээх көстүүлэрин онобул (устуоруйа) хаамыытынан көрүү ирдэнэр.

     Идэҕэ туһаайыылаах үөрэх олуга (10-11 кылаастар):

     Бу олукка литэрэтиирэ үөрэх биридимиэтин быһыытынан соруга ‒ оскуоланы түмүктүүр үөрэнээччи хайа да идэни талбытын иһин, норуотун духуобунай баайын мэлдьи өрө тута сылдьыытыгар туһаайыллыыта буолар. Бу кэмҥэ үөрэнээччи кылаас таһынан тус бэйэтэ сыымайдаан ааҕар айымньыларыгар болҕомто күүскэ ууруллар. Төрөөбүт литэрэтиирэ киһи-аймах олоҕун устуоруйатыгар ойуулаабыт эгэлгэ көстүүлэрин, нуучча уонна аан дойду бастыҥ уус-уран айымньыларын кытта дириҥник билиһиннэрии, ырытыы соруга турар.

• Түмүк тыл

     Кэннэки анал чинчийии түмүгүнэн, оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕо дорҕоону чуолкайдык саҥарбат буолуута үксээбитэ биллэр. Ол төрүөтэ араас:

     ‒ аһыыр аспыт, олорор эйгэбит уларыйан ‒ эт-хаан (организм) уонна тас эт-сиин сайдыыта кэһиллиититтэн, мөлтөөһүнүттэн оҕо саҥарар аппарата кэмигэр ситэ сөптөөхтүк сайдыбатыттан

     ‒ саҥарар аппарата үчүгэй эрээри, аныгы кэмҥэ отой кыратыттан араас гаджеттарга (үксүгэр төлөпүөҥҥэ) олорор буолан саҥарар, күннэтэ кэпсэтэр үөрүйэҕэ суоҕуттан (уоһун, тииһин, тылын сыыһа туттунуутуттан; саҥарар кылыыта (куолас сибээскэтэ), онно сөптөөх былчыҥнара сайдыбатаҕыттан

     Ирдэбил быһыытанан, сөптөөх үөрэтиини ааспыт оҕо 5 сааһыгар төрөөбүт тылын дорҕооннорун барытын сөпкө саҥарар буолуохтаах. Кэһиллии баар түбэлтэтигэр оҕоҕо анал идэлээх үлэһит (логопед) көмөтө ирдэниллэр. Ол эрээри логопед оҕо дорҕоону сыыһа саҥарарын эрэ көннөрүөн сөп, оттон оҕо кэпсиир дьоҕурун сайыннарыы отой туспа ирдэбили, үөрэтиини эрэйэр. Ол да иһин логопедтар, иитээччилэр үлэлэрэ ситимнээх буоллун диэн араас, анал, көмө босуобуйалар суруллаллар.

     Дорҕооннору чуолкайдык саҥара үөрэтэргэ туһуламмыт, омук быһыытынан саҥабыт уратытын учуоттаан үөрэтэргэ анаммыт сахалыы босуобуйа ааҕааччы киэҥ араҥатыгар бэчээттэнэн тахсыыта аҕыйах, сэдэх. Ол түмүгэр төрөппүттэр, уһуйаан иитээччилэрэ, сахалыы үөрэтэр логопедтар уустуктары көрсөллөрө баар суол. Манна сөптөөх, элбэх ахсаанынан тахсан тарҕаммыт кинигэнэн, холобур курдук, Ф. Е. Романова уонна Л. И. Ширяева “Дорҕооннордуун оонньуоҕуй” (Дьокуускай, Бичик, 2010), Е. В. Мандарова “”Ааҕарга тирэх” (Дьокуускай, Бичик, 2006) курдук босуобуйаларын ааттыахха сөп.

     Оҕо тылын сайдыытыгар, байыытыгар, чуолкайдык саҥарарыгар, суруйарыгар ‒ идэлээх дьон босуобуйаларын табатык туһаныы, анал куустарга сылдьыы, эбии үөрэнии төрөппүккэ да, да иитээччигэ да, учууталга да олус  көдьүүстээх.

     Оҕо саҥарар дьоҕурун сайыннарыыга аналлаах үлэ оскуолаҕа маҥнайгы кылаастан ыла ыытыллар. Ол эрээри хас биирдии төрөппүт, онтон салгыы уһуйааҥҥа иитээччи ‒ оҕо ааҕар дьоҕура сайдарыгар быһаччы сабыдыаллаахтар, кинилэр маҥнайгы сүрүн оҥкулу уурар аналлаахтар. Манна оҕону үөрэтээччиттэн дьаныардаах буолуу, үгүс сыраны ууруу, сатабыл, үөрэтии ньыматын (методикатын) саҥаттан саҥа уонна ордук көдьүүстээх өттүн баһылааһын, оҕо уйулҕатын, кыраҕы майгытын таба көрөн сөптөөх сыһыаны саҕыы курдук үгүс өрүттээх үлэ эрийиллэллэр. Итини таһынан оҕо тылын-өһүн сайыннарыыга наар биир көрүҥнээх үлэнэн салгыппакка, кэмиттэн кэмигэр үлэ араас көрүҥнэрин сатаан, табан ситимнээхтик уонна утумнаахтык тэрийии, аттаран ыытыы соруга турар. 

     Оҕо сатаан ситимнээхтик кэпсиир дьоҕурданарын туһугар тылынан саҥаны сайыннарыы үлэтэ тиһигин быспакка ыытыллыахтаах (күһүҥҥү, кыһыҥҥы, саакы кылгас уонна сайыҥҥы уһун да сынньалаҥ кэмигэр ‒ сылы эргитэн туран).

     Үөрэнээччи ‒ үөрэтээччи ыйытыыларыгар хоруйа, холобурдары булуута, хоһоону өйтөн үөрэтиитэ, тус толкуйуттан тахсыбыт саҥарар саҥата барыта ‒ тылы табатык, сөпкө туттарга, этиилэри сөпкө таҥар буоларга, кэпсэтии дьоҕурун сайыннарарга туһуланар.

     Ааҕыы ‒ оҕо тылын-өһүн байытар, сайыннарар. Ааҕыы дьарыктарыгар оҕо тус санаатын сатаан аттаран, сааһылаан табатык, чуолкайдык, толорутук этинэргэ үөрэнэн ‒үөрэх, билии киэҥ аартыктарын дабайар.

• Туһаныллыбыт литэрэтиирэ.

1. Адамович Е. А., Яковлева В. И. Чтение в начальных классах. ‒ Москва: Просвещение, 1967, с. 134.
2. Бородин А. М. Методика развитий речи детей. ‒ Москва: 1974, ‒ 93 с.
3. Басыгысова Е. П.,  Мучина К. А., Романова Ф. Е., Тарабукина А. А., Ширяева Л. И. ‒ Дьокуускай: 2020, 3-5 с.
4. Горецкий В. Г. Обучение в первом классе. ‒ М., 1973, ‒ 95 с.
5. Егорова. З. П., Громова З. А. Үһүс кылааска ааҕыы уруоктара. ‒ Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1988. ‒ 4 с.
6. Егорова З. П.Хрестоматия. Маҥнайгы кылааас учууталыгар пособие. Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1986. ‒ 3‒5 с.
7. Каратаев И. И. Маҥнайгы кылааска төрөөбүт тылы үөрэтии. ‒ Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд., 1971. с. 14.
8. Мандарова Е. В. “Ааҕарга тирэх”. Дьокуускай: Бичик, 20…)
9. Мухина В. С. Шестилетний ребенок в школе. ‒ Москва: Просвещение, 1986.
10. Поликарпова Е. М, Флегонтова У. М., Захарова Л. В. Норуот тылынан айыньыта уонна уус-уран литература. ‒ Дьокуускай: Бичик, 20027. с. 4-10.
11. Романова Ф Е,. Ширяева Л. И. Дорҕооннордуун оонньуоҕуҥ. ‒ Бичик, Дьокуускай. ‒ 2010 с.
12. Тихеева Е. И. Развитие речи детей. ‒ Москва: 1973, с. 125.
13. Филиппова Н. И., М. Т. Гоголева. Аман өс. ‒ Дьокуускай: Бичик, 1994,  ‒ 3 с.
14. Эльтони Д. Б. Детская психология. ‒ Москва: 1960, с. 195.