Улуус киинэ Ньурба 1824 с. улахан күөлү хорон түһэриэхтэриттэн үөскээбитэ биллэр. Маҥнай отой аҕыйах абына-табына турар дьиэлэрдээх, биир таҥара дьиэлээх сир этэ. Онтон ХХ үйэ саҥатыттан өрүһүнэн борокуот ааллар сырыылара элбиэҕиттэн, Ньурба даҕаны сыыйа кэҥээн барар, атыы-эргиэн киинигэр кубулуйар. Бу кэмтэн улууһу барытын түмэр ыһыахтар буолар буолбуттара. Ол төрүөтэ биллэр – муус устубутун кэннэ маҥнайгы борокуоттар кэлиилэригэр улахан атыы-эргиэн дьаарбаҥката тэриллэрэ. Улуус туох баар ыраах-чугас нэһилиэктэриттэн дьон-сэргэ Ньурбаҕа тоҕуоруһара. Дьаарбаҥка бүппүтүн кэннэ бары түмсэннэр ыһыах ыһаллара.
Ол туһунан Антоновка олохтооҕо Г.М. Чудинов “На заре” диэн сэһэнигэр сиһилии суруйан турар. Ыһыахтыыр сирдэрэ Улахан үрэх (билиҥҥинэн Ньурбинка) тардыытынан, таҥара дьиэтин анныгар баар ырааһыйаҕа буолар эбит. Дьон бөлөх-бөлөҕүнэн мустан кулуһун уматаллар, улахан алтан олгуйдарга эт буһараллар (сүөһүлэрин тута манна өлөрөн), мас буочукаларга ууларын тиэнэллэр, илдьэ кэлбит кымыстарын сири иһиттэргэ сүөкүүллэр, саламаат буһараллар. Нэһилиэктэр бу курдук бэрээдэгинэн түһүүлэнэллэр эбит: үрэх аттыгар сүлэлэр; таҥара дьиэтин аннынан бастакы, иккис бордоҥнор; ырааһыйа ортотугар мэҥэдьэктэр, кукаакылар, аканалар, бастакы, иккис дьаархаттар уонна аһыкайдар; Ньурба диэки өттүгэр тыалыкылар, үөдэйдэр, хаҥаластар уонна таркаайылар; бааһыналар анныларынан сыыр эниэтин диэки бэстээхтэр, ньурбалар уонна өҥөлдьөлөр.
Алгыс күн халлаан оройугар күөрэйиитин диэки саҕаланара. Кырдьаҕас алгысчыт, илиитигэр улахан чороонноох, түһүлгэ ортотугар сөһүргэстии олорон үөһээҥи Айыылартан көрдөһөн-ааттаһан алгыыра: дьоҥҥо-сэргэҕэ өҥ-быйаҥ буоллун, үрүөлээх торбоһу үөрдээҥ, көҕөннөөх кулуну көччүтүҥ, курус куҥнааҕы толору куҥнааҥ, чараас хаһалааҕы халыҥ хаһалааҥ, синньигэс сааллааҕы суон сааллааҥ, үтүрүмү үүттээҥ, туҥуйу уоһахтааҥ диэн. Алҕаан бүтэн баран бэргэһэтин устан үс төгүл уруйдуур, ону кэнниттэн бары хатылыыллар. Онтон алгысчыт чороонноох кымыһыттан сыпсырыйа түһэн баран улуус кулубатыгар туттарар, кулуба иһэн баран чороону эмиэ салгыы биэрэр. Ити курдук бары кэриһэн кымыс иһэллэр. Түһүлгэлэр аайыттан сотору-сотору “уруй” диэн үөгүлүүллэрэ иһиллэр, көйүргү кымыһынан күндүлэһэллэр, саамал кымыһынан сайҕаналлар, арыылаах кымыһынан айхаллаһаллар. Онтон алтан олгуйдартан эт кырбастарын тимир тардыахтарынан хостотолоон, кытахтарга уонна саар ыаҕастарга толору симэн дьоҥҥо тарҕаталлар. Маны тэҥэ хаан, дьэҥкир арыы, суорат уонна да атын күндү ас тарҕанар. Аһааччылар иннилэригэр туос тэлгэнэллэр уонна быһаҕынан эти элийэн ыла-ыла тото-хана аһыыллар. Бу кэнниттэн араас көр-нар көҕүлүттэн тутуллар, күрэх, оонньуу, ат сүүрдүүтэ буолар.
Бу курдук күргүөмнээх, нэһилиэктэри бүтүннүүлэрин түмэр ыһыахтар 1917 с. дылы буолбуттар. Онтон дойду үрдүнэн улахан уларыйыы-тэлэрийии туран, ыраахтааҕы былааһа сууллан, дьаарбаҥкалар уурайаннар Ньурбаҕа бүтүн улуус дьоно түмсэр ыһыаҕа тохтуур. Уонна итинник улахан ыһыах 1932 сыллаахтан эрэ тэриллэр буолар.
Ньурба эргин саамай сураҕырар ыһыах Сүлэҕэ – Айыы Тайбыкка буолара. Манна уон тарбахтаахха таба туттарбакка, далай ытыстаахха куду харбаппакка, мүһэлээхтэри бүдүрүтэн, сүһүөхтээхтэри охтортоон улахан соргулаах тустуук аатын Беловолосов Филип Иванович-Таралыс Силибэ ылыан ылбыта. Аны Сүлэ ыһыаҕар хайаан да ардаан ааһыахтааҕа үһү. Ону “сүллэр этиҥ дүрбүөннээх, сааллар чаҕылҕан дапсыырдаах Сүҥ Дьааһынтан айдарыылаах сүлэлэр буоламмыт” дииллэрэ үһү.
Норуот ырыаһыта Осипов Н.Ф.-Чоомуут суруйарынан Хаҥалас нэһилиэгэр Нуураҥныыр баай Дьөһөгөй ыһыаҕын тэрийбитэ үһү. Ыһыах буолуон биир хонук иннинэ Айыыһыт Хотуҥҥа диэн биир сылгыны өлөрбүттэр, этин дьоҥҥо түҥэппиттэр. Уонна Дьөһөгөй Айыыга диэн биир биэни өлөрбүттэр. Бу манна ойуун сылдьыспыт. Кини ыйыытынан ыһыах буолар сиригэр бу курдук дьүһүннээх уонна саастаах сылгылары баайбыттар: маҥан атыыры, көҕөччөр биэни, буулур аты, тиҥэһэ сылгыны уонна тыйы. Итинник саастаах, өҥнөөх-дьүһүннээх сылгылары тэҥинэн туттахха, ыһыаҕы тэрийээччи сылгытын үөрэ хаҥыахтааҕа үһү. Нуураҥныыр кэнниттэн Дьөһөгөй ыһыаҕын, тэрээһинэ чааппыга бэрт диэн, ким да ыспатах.
Ньурбаҕа ааттаах-сурахтаах ыһыахтар өссө маннык сирдэргэ буолаллара: Ньурбачаан Үҥкүлүүрүгэр, Антоновка Атаҕар, Чаппанда Улуу Сыһыытыгар, Дьаархан Үчүгэй Сыһыытыгар, Ньурбачаан Бэстээҕэр о.д.а.
Маны тэҥэ ыһыахтаммат сирдэр эмиэ бааллара. Холобур, Дьиикимдэ Арыылаах алааһа, Күндээдэ Буут Улгуктата. Кырдьаҕастар кэпсииллэринэн Арыылаах алааһыгар оннооҕор оһуокайдаабаттара үһү.
1922 с. ыам ыйын 22 күнүгэр Саха сирин үрдүнэн гражданскай сэрии үгэннээн бара турдаҕына Чаппандаҕа Улуу Сыһыыга бастакы “бассабыыктыы” ыһыах буолбут. Ыһыаҕы волисполком бэрэссэдээтэлэ С.И. Алексеев уонна нэһилиэк ревкомун бэрэссэдээтэлэ П.И. Иванов-Атырдьах иилээн-саҕалаан ыыппыттар. Аһыллыытыгар миитиҥнээбиттэр, Саха АССР тэриллибит үөрүүлээх сонунугар уоттаах-төлөннөөх тыллар этиллибиттэр. Онтон үгэс быһыытынан барбыт: кымыс испиттэр, күрэс былдьаһыылаах оонньуулар буолбуттар, ат сүүрдүбүттэр, улахан оһуохай буолбут. Ол оһуохайдара түүнү быһа салҕанан сарсыныгар күн оройугар түмүктэммит. Онно П.И. Иванов-Атырдьах үҥкүү тылын этэригэр маннык диэн хоһуйбут: Бассабыыктар барҕардыннар, кыһыллар кыайдыннар, үрүҥнэр үлтүрүйдүннэр, бандьыыттар бахтайдыннар! Ол сураҕа К.Никифоровка-Куонаан Бандьыыккатиийбит. Ону Атырдьаҕы тутан ылан ат кутуругар баайан миэхэ аҕалыҥ диэн бирикээстиир. Дьоно кэлэннэр Атырдьаҕы тутан, “тылыҥ хоһууна бэрт эбит, билигин атаххынан хайдаххын көрүөхпүт” диэн илдьэ бараары сырыттахтарына Боһуут Куолата кэлэн көмүскээн ылбыта үһү.
Эрдэ этиллибитин курдук, сэбиэскэй кэмҥэ маҥнайгы бүтүн оройуон ыһыаҕа 1932 сыллаахха Ньурбаҕа ыытыллыбыт. Саха АССР тэриллибитэ 10 сылыгар анаммыт. Маҥнай нэһилиэк аайы ыһыахтаабыттар. Онтон эмиэ өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи ыһыахха курдук бары Ньурбаҕа мустубуттар.
Ыһыах билиҥҥинэн куорат хабайар киинигэр ыытыллыбыт. Ол курдук Аар баҕахтарын билиҥҥи киинэ көрдөрөр “Юнион” дьиэтин диэкинэн туруорбуттар. Оттон билиҥҥи поликлиника оннугар тырыбыына туппутар. Ону дьон “Ленин мавзолейа” диэн ааттаабыт. Кумах бөҕөтө кутуллубут сирэ үһү. Ньурба дьоно мустан миитиҥниир, парааттыыр сирдэрэ.
Ыһыах аһыллыытыгар тылы Бүлүүттэн төрүттээх, суруналыыс идэлээх, “Кыым хаһыакка 1924-1927 сс. редакторынан үлэлээбит Маркел Митрофанович Бубякин-Кыымскай эппит. Кинини П. Яковлев (Ньурбачаан) бу ыһыах туһунан ахтыытыгар ЫБСЛКС уобаластааҕы кэмитиэтин үлэһитэ диэбит этэ. Онтон М.М. Бубякин олоҕун көрдөххө, кини ити кэмҥэ учууталынан үлэлии сылдьыбыт курдук. Онон баҕар аатын-суолун бутуйбут буолуохтарын сөп. Төһөтүн да иһин туох эрэ үрдүк дуоһунастаах, оччолорго биллэр-көстөр киһи кэлэн тыл эппит буолуохтаах. Эмиэ П. Яковлев ахтарынан, араатар тыла-өһө чуоккайа, дорҕооно киэҥэ, чуора — омуннаатахха Ньурбинка үрэххэ тиийэ мустубут дьоҥҥо барыларыгар иһиллибитэ үһү.
Ыһыах үс күн устата буолбут. Маҥнайгы күнүгэр кымыс испиттэр. Сүрдээх элбэх арыылаах кымыс бэлэмнэммит буолан, үс күн тухары бүтэрбэтэхтэр. Ону бэлэмнииллэригэр мэҥэдьэктэр биэлэрин Накааска, чуукаардар Сүлэҕэ, мархалар Куочайга эрдэттэн аҕаланнар ыабыттар. Токостор уонна араҥастаахтар бэлэм кымыһы өрүс уҥуортан оҥочолорунан туоратан аҕалбыттар.
Өрүс уонна Ньурбинка үрэх кытылын устун хорчуоппа тэриллибит, барыта сылгы этин буһаран атыылаабыттар. Үчүгэй кымыстааҕынан сүлэлэр уонна токостор сураҕырбыттар. Эмис сыалаах этинэн мэҥэдьэктэр биллибиттэр. Оһуохайга эмиэ кинилэр бастыҥ аатын ылбыттар. Бастыҥ түһүлгэлээҕинэн сүлэлэр буолбуттар. Үчүгэй чэйдээхтэринэн антоновкалар, аммосовкалар аатырбыттар.
Хапсаҕай күрэҕэ үс бөлөҕүнэн буолбут. Маҥнайгы бөлөххө Васильев-Чоппууска бастаабыт. Атах оонньуутугар Миронов Уйбаан, Табахтаах уола Саввинов үчүгэйдик ойбуттар. Ат сүүрдүүтүгэр Аммосовка дэриэбинэтиттэн Давыдов диэн киһи ата кими да тулуппатах. Маны тэҥэ сылгы, ынах сүөһү көрүүтэ (быыстапка) буолбут. Онно сылгыга малдьаҕардар, сүөһүгэ сүлэлэр бастаабыттар.
Онон бу 1932 сылтан саҕалаан оройуон ыһыаҕа Ньурба сэлиэнньэтин ортотугар ыытыллар буолбута.
1937 сыллаахха аатырбыт Ньурба паарката аһыллар. Онуоха Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ 20 сылыгар, Саха АССР 15 сылыгар диэн үбүлүөйдээх ыһыах ыһаллар. Ол саҕана үөрэҕирии үлэһитэ, партия бэтэрээнэ А.И. Евмененко маннык ахтар: “Ол саҥа пааркаҕа буолбут ыһыаҕы бэккэ өйдүүбүн. Мааны таҥастаах, санаалара өрө көтөҕүллүбүт дьон ахсаана суох элбэҕэ. Ханна барытыгар эт буһа турара, кымыс кутуллара, оһуохайы оройуттан туталлара, аттракционнар үлэлииллэрэ, күрэхтэһии ыытыллара. Мин хас ат баарын ааҕан көрбүтүм уонна тыһыынчаҕа чугаһаан иһэн ахсааммар буккуллубутум…”.
Кырдьаҕастар ахталларынан, бу ыһыах аһыллыытыгар былыргылыы толору симэхтээх акка, эмиэ былыргы мааны таҥастаах, көмүс симэхтээх, кэрэ сэбэрэлээх кыыһы олордон киллэрбиттэрэ үһү. Уонна эмиэ дьон бөҕөтө мустубут, “Ленин мавзолейыттан” пааркаҕа дылы тохтоло суох хотоҕостуу субуллубуттар.
Дьон өйүгэр-санаатыгар өргө дылы бу ыһыахха буолбут хапсаҕай күрэхтэһиитэ хаалбыт. Онно суруттарбыт да дьон ааттара-суоллара суона бэрт эбит. Ол курдук Федотов Г.Ф.-Күүстээх Хабыкка, Осипов Н.Н.-Оскуома Бөҕө, Спиридонов Д.С.-Халҕай уола, Кузьмин Т.Н.-Тиит Куһумуун, Петров Е.А.-Топпой, Андреев С.А.-Күүстээх Соппуруон о.д.а. Ордук дьон болҕомтотун Халҕай уола уонна Күүстээх Соппуруон ылбыттар. Халҕай уолун саастыылаахтара Мичээрдэ бухатыыр, оттон бииргэ төрөөбүт быраатын Ньукулайы Сымпаарда бухатыыр диэн ааттыылара үһү. Иккиэн даҕаны үрдүк уҥуохтаах, көрүҥ-иттэ чахчы дуолан дьоно үһү. Кинилэр бу ыһыахха киирэн иһэн Чуукаар ыһыаҕар таарыйан ааспыттар. Онно хапсаҕайдаһан көрөөрү гыммыттарын ким да киирбэтэх. Чуукаар биир биллэр бөдөҥ, сэниэлээх киһитэ, оччолорго ситэн эрэр эдэр уол Семенов Климентий Осипович, Халҕай уолугар чугаһаан тэҥнэһэн көрбүтэ – кулгааҕын эминньэҕинэн сылдьара үһү. Семенов К.О. бэйэтэ 180-ча миэтирэ үрдүктээҕэ. Ол аата анараа киһи биир саһаан курдук үрдүк уҥуохтаах эбит. Ол иһин дьон-сэргэ сөҕөн-махтайан кэпсээн оҥостор буоллаҕа.
Күүстээх Соппуруон бу иннинэ дьон ортотугар хаһан да кимниин да холоһон көрбөтөх. Кинини исполком бэрэссэдээтэлэ С.С. Васильев-Бороҕоонускай тылыгар киллэрэн туһуннара аҕалбыт. Соппуруон, тустууктары түһүлгэлээн олорпуттарыгар, этэрбэһин устан баран нүксүллэн олорбут. Онтон, сотору соҕуһунан, “көҕүрэттэ бардым” диэн баран сыыр аннын диэки барбыт уонна сүтэн хаалбыт. Арай, этэрбэһэ эрэ түһүлгэҕэ сытан хаалбыт. Дьонунан көрдөтө сатаабыттар да – булбатахтар.
Бу тустууга сорохтор этэллэринэн Тиит Кузьмин (Дьаархан), сорохтор этэллэринэн Николай Седалищев (Маалыкай) кыайбыт дииллэр. Иккиэн кыанар-хотунар дьон сэриигэ тиийэн сырдык тыыннара быстыбыта.
Аҕа дойду сэриитин саҕана, дьон ахтарынан, ыһыахтар эмиэ буолаллар эбит. Ол эрэн оччотооҕу ыарахан кэмнэргэ көҕө суох, кэри-куру, аатыгар эрэ бырааһынньыктар эбит.
Күргүөмнээх, өрө көтөҕүллүүлээх ыһыахтар 1945 с. кыайыы кэлбитигэр буолбуттара биллэр. Ньурбаҕа ыһыах бэс ыйын 24-25 күннэригэр буолбут. Паарканы тупсарарга үс киһилээх хамыыһыйа тэриллибит. Илья Дмитриев салайыытынан хас да саҥа сэргэни туруорбуттар. Киэргэтии үлэтэ РСФСР үтүөлээх учуутала Б.Н. Андреев оҥорбут эскизтарынан ыытыллыбыт. Билигин “Доҕордоһуу” монумена турар сиригэр ааспыт кэм албан ааттаах полководецтарын Александр Невскай, Богдан Хмельницкай о.д.а. мэтириэттэрин уруһуйдаан туруорбуттар. Салгыы паарка аллеятын устун сэбиэскэй генераллар уонна маршаллар мэтириэттэрин ыйаабыттар.
Ыһыах аһыллыыта билигин стадион тутулла турар сиригэр буолбут. Оттон үөрүүлээх миитиҥи “Доҕордоһуу” монумент хонуутугар оҥорбуттар. Оһуохай хара сарсыардаттан саҕаламмыт. Н.Ф. Осипов-Чоомуут ахтарынан, кини аҕатын кытта сарсыарда 8 ч. диэки кэлбиттэрэ — оһуохай хайыы үйэ ньиргийэн олороро үһү.
Аһыллыыны Ньурба колхуоһунай тыйаатырын артыыстара оҥорбуттар. Кинилэр түһүлгэҕэ дьиэрэҥкэй тэбэн киирбиттэр. Ортолоругар С.А. Зверев-Кыыл уола баара үһү. Кини түһүлгэ тойугун туойан доллуһуппут. Ону икки киһи хатылаан тэҥҥэ түһэрсибиттэр.
Ыһыаҕы Мэҥэдьэк кырдьаҕаһа, сэһэнньит, оһуокайдьыт уонна ааттаах от охсооччу Семенов Афанасий Семенович-Манай алҕаабыт. Ол кэнниттэн миитиҥнээбиттэр. Онно райсовет аатыттан Дмитриев Н.П., райкомтан Сосин С.И., военком Аммосов А.А. о.д.а. тыл эппиттэр. Колхуоһунай тыйаатыр артыыһа Роман Никифоров, ис сүрэҕиттэн күүрэн туран, оройуон үлэһиттэрин аатыттан Ыстаалыҥҥа сурук аахпытын дьон-сэргэ долгуйа истибит.
Ыһыах кэмигэр хас даҕаны павильоҥҥа норуот уус-уран оҥоһуктарын быыстапката тэриллибит. Хапсаҕайга В.Павлов-Күүстээх Баһылай, Николаев Егор-Обочо (Марха), Габышев (Куочай) о.д.а.; атах оонньуутугар В.И. Васильев (хаһыат үлэһитэ), Г.К. Осипов о.д.а. ситиһиилээхтик кыттыбыттар. Эр дьоннуун сэргэ дьахталлар сүүрүүгэ уонна хапсаҕайга эмиэ күрэхтэспиттэр. Ат сүүрдүүтүгэр Тыалыкы, Араҥастаах, бастакы уонна иккис Хаҥаластар о.д.а. сүүрүүктэрэ кыттыбыттар. Аҕыс биэрэстэҕэ сүүрүүгэ биэтэккэ бастакынан Ботоох Маҥана, иккиһинэн Дьырааба диэн аттар кэлбиттэр.
Оһуохайга, үгэс курдук, дьон бөҕө тоҕуоруспут. Бу күн дьон-сэргэ ааттаах үҥкүүһүттэри истибиттэр: Харитонов И.М.-Саахардаах Дьуонаны, Рожин С.-Кэдэгэр Аана уолун, Саввинов П.В.-Табахтаах Бүөтүрү, Петров С.В.-Чыычааҕы, Егоров В.Д.-Айах Баһылайы о.д.а. Бу күн улахан ыһыахха аан маҥнайгытын эдэр оһуокайдьыт Осипов Н. Ф.-Чоомуут үҥкүү тылын таһаарбыт. Маҥнайгы күнүгэр эбиэт кэннэ улуу киһи С.А.Зверев-Кыыл Уола оһуохай түһүлгэтин төрүттээбит. Онуоха дьон бөҕө киирбитэ үһү. Ахталларынан түһүлгэ уҥуор сылдьар киһи чөҥөчөк эрэ саҕа буолан көстөрүн курдук элбэх киһи киирбит. Өссө оһуохай кэмигэр композитор М.Н. Жирков баарын көрбүттэр. Кини С.А. Зверев-Кыыл Уола үҥкүү тыла этэрин, түһүлгэ нөҥүө өттүгэр сылдьан, батыһан истэ сылдьара үһү.
1962 сыллаахха ССРС уонна Саха АССР төрүттэммиттэрэ 40 сылыгар аналлаах үбүлүөйдээх ыһыахха бэлэмнэнэн култуура уонна сынньалаҥ пааркатыгар улахан өрөмүөн, саҥардыы үлэтин ыыппыттар. Бу иннигэр ыһыаҕы атын сиргэ тэрийиэххэ диэн боппуруос тура сылдьыбыт: пааркабыт тутуута олус эргэрдэ, ото-маһа да кэхтэн эрэр диэннэр. Ону оччолорго култуура салаатын сэбиэдиссэйэ, биллиилээх суруналыыс (кэлин өр сылларга оройуон хаһыатын сүрүн редактора) С.П. Гаврильев күүскэ туруорсан пааркаларын бырахпаккалар эбии саҥардыы үлэтин ыыппыттар.
Ол курдук хорчуоппа сирин эргитэн ылан кэҥэппиттэр. Худуоһунньук В.Е. Торохов эскиһынан киирии аарканы саҥардан оҥорбуттар. Араас сиргэ абына-табына турбут урукку сэргэлэри билигин бөлөҕүнэн турар сирдэригэр көһөрбүттэр. Паарканы киэргэтиигэ 15 худуоһунньук үлэлээбит. Уонна бу кэмтэн ыла киин аллеяны саламанан киэргэтии үгэһэ баар буолбут.
Ньурба ыһыаҕын аһыллыытыгар өр кэмнэргэ сценариһынан К.Д. Уткин үлэлээбитэ. Кини бэлиэтээбитинэн, ыһыах аһыллыытыгар театрилизованнай көстүүлэри киллэрии аан маҥнай Ньурба оройуонуттан саҕаламмыт. Сэбиэскэй кэмҥэ оройуон киинигэр атын элбэх омуктар үлэлээбит Амакинка, авиаотряд, пароходство курдук бөдөҥ тэрилтэлэр бааллара. Ол иһин аһыллыыга, ол кэмнээҕи политикаҕа сөп түбэһэн, интернациональнай тыын, нуучча тыллаах дикторскай текст курдук көстүүлэр бааллара.
1984 сылтан саҕалаан Ньурба оройуона уонна Нерюнгри куората делегацияларынан уонна кэнсиэртиир бөлөхтөрүнэн атастаһар, хардарыта сылдьыһар буолбуттара.
Ол кэмнээҕи ыһыахтары сэгэтэн көрөр буоллахха, холобур, 1977 с. ыһыах аһыллыытыгар маннык көстүүлэр бааллар: ″Арассыыйа Ийэ″ уобараһа, сойууһунай өрөспүүбүлүкэлэр бэрэстэбиитэллэрэ, оробуочайдар, учуонайдар, космонавтар о.д.а. Саха уобарастарыттан Алгысчыт, Тойугулаан Куо, Ньургун Боотур о.д.а. Аһыллыы оратория-тойук куорматынан барбыт. Манна саха фольклоруттан ураты атын омуктар култуураларын эмиэ көрөдөрбүттэр: нууччалыы ″Березки″, ″Плясовая″ үҥкүүлэри, грузинныы, украиналыы, буряттыы, эбэҥкилии, юкагирдыы, чукчалыы үҥкүүлэри.
1980 с. ыһыах аһыллыытыгар матаһыыкыллар колуонналара 15 сойууһунай өрөспүүбүлүкэлэр былаахтарын өрө тутан киирбиттэр. Киин көстүүгэ мааны, сиэдэрэй таҥастаах саха уонна нуучча кыргыттара турбуттар. Онтон сэлэлээн хаамыы ыытыллыбыт: уус-уран самодеятельность кыттыылаахтара, спорстменнар, араас омуктар бэрэстэбиитэллэрэ о.д.а. Түһүлгэ үрдүнэн ″Мир″, ″Дружба″, ″Дьол″, ″Доҕордоһуу″ диэн суруктаах вымпеллар күөрэйбиттэр. “Ураа!” хаһыыны тэҥэ сахалыы ″Уруй-Айхал!″, ″Саргы-Мичил!″ ньиргийбит.
Сэбиэскэй кэмҥэ төһө даҕаны ыһыах аһыллыытыгар идеология сабыдыаллаатар, К.Д. Уткин бэлиэтээбитинэн омук уратытын көрдөрүү, ырыа-тойук, сахалыы үҥкүү, оһуор-бичик, сахалыы оонньуулар, күрэхтэһиилэр суураллыбатахтара.
1980-с сыллар бүтүүлэриттэн төрүт култуураҕа төннүү, өбүгэ үгэһин сөргүтүү киэҥник ыытыллыбыта. Ол чэрчитинэн ыһыахха алгыс, умнуллубут үгэстэр суолталаныылара күүһүрбүтэ.
Ньурба ыһыаҕын тэрээһинигэр үгүс сыллар тухары култуура уонна искусство бөдөҥ диэйэтэллэрэ, учуонайдар, былыргыны билээччилэр үлэлэспиттэрэ. Ол иһин ньурбалар ыһыах ыһар олоҕурбут үгэстээхпит. Ньурба ыһыаҕа кыталыктар үҥкүүлэринэн аһыллар. Аһыллыыга уһуйаан сааһыттан саҕалаан оскуола улахан кылаастарыгар тиийэ элбэх оҕо кыттар. Онон Ньурбаҕа ыһыах үгэһэ оҕоҕо кыра сааһыттан иҥэр. Ону мин, бу ыстатыйаны суруйааччы, бэйэм кыра сааспыттан ыһыах аһыллыытыгар кыттыһан, эппинэн-хааммынан билбит киһи бигэргэтэбин.
Ньурба ыһыаҕа барыта үүнүүгэ-сайдыыга, сырдык ыраҕа ананан ыытыллар. Ол иһин биһиэхэ “театрализация” да быһыытынан ол-бу хара дьайы, абааһы уобараһын көрдөрүү суох. Бу – биһиги өбүгэ үгэһин тутуһуубутун көрдөрөр.
Борисов Б.Б.-Байан Түһүнэй.